تبلیغات
Qaynaq - آذربایجان خاستگاه روزنامه نگاری نوین در ایران
زبان و ادبیات توركی

آذربایجان خاستگاه روزنامه نگاری نوین در ایران

نویسنده :Qaynaq
تاریخ:سه شنبه 15 آذر 1390-08:50 ب.ظ

آذربایجان خاستگاه روزنامه نگاری نوین در ایران




















گزارش از :

پیمان پاكزاد

به جرات می توان گفت تاسیس نخستین چاپخانه ایران در حدود سال 1240 هجری قمری در تبریز گام بسیار بزرگی در جهت توسعه فرهنگی و اجتماعی به خصوص روزنامه نگاری ایران داشته است.
انتشار نخستین روزنامه ایران به نام كاغذ اخبار در تهران به وسیله میرزا صالح شیرازی و با كمك میرزا جعفر زین العابدین تبریزی یا مراغه ای كسی كه نخستین چاپخانه را در كشور و در تبریز تاسیس كرده بود ، سبب شد تا نام آنان به عنوان بنیانگذاران روزنامه نگاری در ایران شناخته شوند.
در سال 1253 هجری قمری چاپچانه یاد شده به تهران منتقل شد و میرزا صالح شیرازی با كمك میرزا جعفر تبریزی نخستین روزنامه ایران را راه اندازی كردند.

در واقع دومین روزنامه ایران نیز پس از انتشار كاغذ اخبار روزنامه 'زارزاریت باهرا'(شعاع روشنایی) نیز در سال 1851 میلادی مصادف با 1267 هجری قمری توسط مسیونرهای مسیحی و به مدیریت'جوستان پركینز' در ارومیه منتشر شد و یك هفته پس از آن نیز روزنامه 'وقایع الاتفاقیه' سومین روزنامه ایران در تهران پا به عرصه وجود گذاشت و بدین ترتیب تبریز در انتشار هر دو روزنامه اول ایران منشا اثر شد.
بدین ترتیب نخستین جراید كشور در تبریز و تهران منتشر شد ولی به دلیل تنگناهای خاص آن دوران و نبود آزادی بیان به تعریف و تمجید از پادشاهان قاجار می پرداختند و قدرت انتقاد از وضعیت كشور و سردمداران حاكم را نداشتند.
نخستین جراید ایران در تهران و تبریز همگی سخنگوی استبداد بودند و نمی توانستند در انجام رسالت اجتماعی و فرهنگی خود موفق باشند چون پادشاهان قاجار همانند سایر خودكامان از بیداری مردم و شكل گیری افكار عمومی واهمه داشتند و نه تنها برای جراید امكان نشر نمی دادند، بلكه خواندن آنها را هم جرم و قابل مجازات می دانستند.
گفته می شود به طور مثال در عهد ناصری 18 نفر از آزادیخواهان كه برای خواندن روزنامه در تهران جمع شده بودند توسط ناصرالدین شاه دستگیر و در چاهی افكنده شدند و خود شاه با 50 تیر آنها را از بین برد و دستور داد چاه را پركنند.
در این شرایط روزنامه نگاران و جراید آذربایجان نخستین نشریاتی بودند كه این فضای خفقان را شكستند و چند تن از تبریزی های مبارز خود را به استانبول رساندند و روزنامه 'اختر' نخستین روزنامه ملی و تبعیدی كشور را بنیان گذاشتند.
روزنامه اختر كه از سال 1875میلادی مصادف با 1292 هجری قمری به مدیریت 'آقا محمد طاهر تبریزی' به مدت 21 سال در استانبول منتشر می شد در این مدت توانست گام های ارزنده ای در خدمت به ملت ایران بردارد.
از سوی دیگر مردم تبریز در زمینه روزنامه نگاری و در واقع پرورش افكار و اندیشه های مردم ایران نیز، خدمات گرانقدری انجام دادند و این جراید ملی و مردمی آذربایجان و تبریز بودند كه پوزه استبداد را به خاك مذلت مالیدند و زمینه را برای پیدایی نهضت تحریم تنباكو و انقلاب مشروطیت آماده ساختند و در پیروزی مردم بر استبداد،نقش بس سرنوشت سازی ایفا كردند .
نهضت تنباكو در واقع با افشاگری های روزنامه اختر شروع شد ، این روزنامه نه تنها قرارداد ننگین انحصار تنباكو را كه از سوی ناصرالدین شاه به انگلیسی ها واگذار شده بود افشا كرد، بلكه با درج مقالات تحلیلی و بیدارگر توانست از روی تبانی های خیانت بار دربار قاجار با اجانب استعمارگر پرده بردارد و ملت ایران را برای مبارزه با استبداد و استعمار به حركت درآورد.
حدود 15 سال بعد از انتشار اختر بود كه نشریات دیگر چون قانون، حكمت ،ثریا، حبل المتین و پرورش در سطح كشور منتشر شدند.
از جمله قلمزنان دیگر آذربایجان 'میرزا عبدالرحیم نجارزاده تبریزی' معروف به 'طالب اف' بود كه در سال 1306 هجری قمری نشریه 'شاهسون' را با زبان شیرین و گزنده طنز و روشنگری های خود بر ضد حكومت و شاه قاجار در استانبول منتشر نمود.
این نخستین گام در زمینه مطبوعات طنز كشور بوده كه از سوی طالب اف در بیرون از مرزها برداشته شد.
در چهار سال بعد یعنی در سال 1310 هجری قمری در اوج اختناق ناصرالدین شاه ،نخستین نشریه فكاهی و انتقادی درون مرزی را،دیگر روزنامه نگار تبریزی به نام 'علیقلی صفراف' به صورت 'شب نامه' در تبریز منتشر كرد.
'شب نامه' ،نه تنها نخستین نشریه مردمی است بلكه طلایه دار جراید فكاهی در ایران نیز می باشد.
نشریه شب نامه در تبریز را همچنین باید نخستین نشریه طنز مصور ایران نامید كه با چاپ ژلاتینی به صورت پنهانی چاپ می شد و دومین نشریه طنز مصور ایران روزنامه 'آذربایجان' بود كه به همت 'ستارخان' در تبریز پدید آمد.
هفته نامه آذربایجان 'به دلیل بهره گیری و برخورداری از فرهنگ انقلابی و مردمی و منابعی فكاهی مثل نشریه 'ملانصرالدین' موضعی پیشرفته داشت.
حاج'میرزا آقا بلوری' دومین نشریه طنز تصویری ایران به نام 'حشرات الارض' را در سال 1326هجری قمری در تبریز منتشر كرد.
'سید فرید قاسمی'نویسنده تاریخ روزنامه نگاری ایران در خصوص جراید آذربایجان می گوید: از میان قریب به یكهزار عنوان نشریه ای كه در نود سال حیات مطبوعات ایران در عهد قاجار منتشر شده اند،بعضی به سبب ویژگی هایی كه داشته اند نقطه شروعی در تاریخ مطبوعات ایران محسوب می شوند كه یكی از این نشریات مجله 'گنجینه فنون ' چاپ تبریز است.
به اعتقاد وی این مجله نه نخستین مجله ایران است و نه نخستین مجله تبریز ولی به لحاظ شكل و محتوایش باید آن را سرآغاز تحول در مجله نگاری ایران دانست.
وی همچنین می افزاید : در سال 1324 هجری قمری در تبریز نشریه ای با عنوان روزنامه ملی و جریده ملی منتشر شد،این نشریه كه بعدها با نامهای مختلفی از جمله انجمن و انجمن تبریز به حیات خود ادامه داد،نخستین نشریه ای است كه پس از صدور فرمان مشروطیت در ایران انتشار یافت و همچنین این نشریه نخستین نشریه ای بود كه بدون امتیاز و مجوز منتشر می شد كه تا آن تاریخ به جز شب نامه و نشریات زیرزمینی نشریه دیگری به این حالت منتشر نشده بود.
به استناد تاریخ نویسان در آخرین ربع قرن نوزدهم ،روزنامه به عنوان یك وسیله ارتباط جمعی با تغییرات اجتماعی و تحولاتی كه در ایران در شرف وقوع بود ،همراه شد و برای نخستین بار ،قدرت روزنامه نگاری دست به دست شده و به مردان جدید انتقال یافت.
بر این اساس شهرهایی مثل تبریز و ارومیه پیشتاز بوده در اوایل نیمه دوم قرن نوزدهم صاحب روزنامه شدند.
در واقع پس از انتشار 'كاغذ اخبار' در تهران به عنوان نخستین روزنامه ایران ، روزنامه ' زازاریت باهرا' دومین روزنامه ایران در ارومیه منتشر شده و 'روزنامه تبریز'نیز به عنوان دومین روزنامه شهرستانی (محلی) كشور و چهارمین روزنامه كشور ،سال 1858در تبریز پا به عرصه مطبوعات كشور گذاشت.
البته گسترش اصلی روزنامه نگاری در شهرستان ها یكسال پس از انتشار روزنامه 'ایران' در تهران در سال 1871 میلادی بود كه روزنامه های رسمی دیگری توسط فرماندران و استانداران در شهرهای مختلف ایران شروع به انتشار كرد .
بدیهی است كه تیراژ روزنامه ها در ابتدای فعالیت آنها به دلیل نبود آشنایی مردم با موضوع مطبوعات از یك طرف و دولتی بودن جراید منتشره از سوی دیگر اندك بود .
براساس اعلام مستوفی الممالك ،خزانه دار وقت كشور،تیراژ تمام روزنامه های منتشر شده در كشور در سال 1867 میلادی به یكهزار و 115 نسخه می رسید كه تهران با 270 مشترك در رتبه اول و آذربایجان با 166 نسخه در جایگاه دوم قرار داشت.
بر این اساس به رغم نرخ پایین سواد در نیمه دوم قرن نوزدهم میلادی در ایران ، فرهنگ روزنامه خوانی در آذربایجان نسبت به سایر نقاط كشور از وضعیت بسیار بهتری برخوردار بوده است.
گسترش و توسعه روزنامه نگاری و انتشار روزنامه در آذربایجان در فاصله سال های 1837 تا 1900 میلادی از بعد كمی و كیفی سیر صعودی داشته و در این دوره تبریز و ارومیه هر یك با سه روزنامه بعد از تهران با 16 روزنامه در رتبه های دوم و سوم قرار داشتند .
در این دوره شهرهای اصفهان و شیراز هر كدام تنها یك روزنامه داشته و در سایر شهرهای بزرگ كشور همچون مشهد ،همدان و بوشهر روزنامه چاپ و منتشر نمی شد.
روند صعودی انتشار روزنامه های جدید و توسعه این شاخص فرهنگی در فاصله سال های 1900 تا 1906 میلادی در سطح كشور ادامه داشته و بر تعداد جراید منتشره افزوده می شد.
در این فاصله زمانی برای نخستین بار در تاریخ 160 ساله مطبوعات كشور در آن زمان ،تعداد نشریات شهرستانی از پایتخت پیشی گرفت و تهران با 16 عنوان روزنامه در این دوره از نظر تعداد و كیفیت جراید منتشره از تبریز عقب افتاد.
در این دوره شهرهای بزرگ دیگر كشور از قبیل مشهد ، بوشهر و همدان به تاسی از تبریز صاحب روزنامه شدند و تبریز با 17 عنوان روزنامه بیش از 40 درصد مجموع 40 نشریه منتشر شده كشور در این دوره را در اختیار داشت.
شكوفایی مطبوعات ایران در بعد از پیروزی مشروطه خواهان در 14 مرداد 1385 هجری قمری تا زمان به توپ بسته شدن مجلس به دستور محمدعلی شاه توسط لیاخوف روسی ادامه یافت.
با سقوط مجلس و دستگیری و كشتار روزنامه نگاران آزادیخواه از قبیل میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل ،ملك المتكلمین و سلطان العلمای خراسانی در باغ شاه ، بار دیگر فضای خفقان و سكوت خبری بر همه جای ایران به ویژه تهران حكمفرما شد.
در سال 1909 میلادی همچنین تهران مركزیت خبر و مطبوعاتی خود را از دست داد و مردم پایتخت چشم به روزنامه های شهرستانی به ویژه تبریز داشتند.
در این سال جز تهران كه بی روزنامه و نشریه مانده بود در بین بیشتر شهرهای بزرگ ،تبریز پیشتاز بوده و در شهرهای رشت و اصفهان نیز روزنامه ها و شب نامه های متعددی منتشر می شد.
در سال 1907 میلادی روزنامه 'انجمن' تبریز از حیث شمارگان نیز پیشتاز بوده و با بیش از پنج هزار نسخه در زمره پرتیراژترین و پرمخاطب ترین روزنامه های كشور قرار داشت.
در زمان انقلاب مشروطه ،تبریز به عنوان قلب تپنده انقلاب و تنها مركز تجمع روزنامه نگاران داخلی و خارجی بود كه با ارتباطات خود داخل و خارج از كشور را از جریانات آگاه می كردند.
در بین خبرنگاران خارجی كه انقلاب مشروطه و به خصوص حوادث نهضت مقاومت آذربایجان را از تبریز برای روزنامه های خود گزارش می دادند،'تارد اف'،خبرنگار روزنامه آزادیخواه 'روسكایه سلوو' ،'لیونل جیمز' خبرنگار روزنامه تایمز لندن و 'مور'خبرنگار دیلی نیوز كه بعدها برای روزنامه های 'دیلی كرونیكل' و منچستر گاردین نیز مقاله می نوشت ،از دیگر خبرنگاران خارجی حاضر در تبریز بودند كه از این حیث نیز آذربایجان در خط مقدم بود.
آذربایجان و تبریز همواره مهد تحولات سیاسی و اجتماعی در طول تاریخ بوده و برای نخستین بار در ایران مطبوعات آذربایجان در دوره مشروطه و پس از آن به ركن اجتماعی مهمی در بین مردم تبدیل شد و با ترویج افكار آزادیخواهانه و اطلاعات جدید به صورت كلاس های جدید انتقال دانش و آگاهی بین عامه مردم درآمدند.
در این خصوص استاد ارتباطات و روزنامه نگاری دانشگاه های تهران و علامه طباطبایی به خبرنگار ایرنا گفت: مطبوعات تبریز و آذربایجان خاستگاه روزنامه نگاری محلی و استانی ایران بوده و مهد بالندگی روزنامه نگاری در كشور است.
دكتر محمد مهدی فرقانی با اشاره به تاثیرگذاری مطبوعات آذربایجان در مطبوعات منطقه ای و كشور اظهار داشت : با توجه به پیشینه تاریخی تبریز ،مطبوعات این خطه تاثیر بسیار مثبتی در مسایل مختلف كشور به خصوص در حوزه فرهنگ و تاریخ مطبوعات گذاشته است.
وی افزود: مطبوعات تبریز ریشه دار بوده و این ویژگی بدلیل قدمت مطبوعات و تاثیرگذاری آذربایجان در مسایل سیاسی و اجتماعی است كه همواره كانون خبری كشور بوده است.
وی همچنین گفت: پیشینه مطبوعات آذربایجان و تاثیرگذاری آن در مسایل مختلف كشور مرهون فرهنگ، مشاهیر و بزرگان این منطقه است.
فرقانی اضافه كرد: بزرگانی همچون سردار ملی ستارخان و بزرگان شعر و ادب تبریز همواره در پیشتازی آذربایجان در روزنامه نگاری نوین ایران سهم عمده ای داشتند.
استاد روزنامه نگاری دانشگاه علامه طباطبایی تهران هم در باره اثرگذار بودن جراید آذربایجان به خصوص در دوره مشروطه به خبرنگار ایرنا گفت: در ابتدای روزنامه نگاری در ایران نشریات غیرمتمركز بودند و این یعنی روزنامه های پرتیراژ و كیفی در ایران به جز تهران در استان ها نیز منتشر می شد و روزنامه های شهرستانی تاثیرگذاری بیشتری داشتند.
دكتر غلامعلی افخمی اظهار داشت: روزنامه های آذربایجان در دوره اولیه روزنامه نگاری ایران به خصوص مشروطه دارای این ویژگی اثرگذار بوده و به سایر روزنامه های پایتخت و كشور مسیر و رویكرد سیاسی ،اجتماعی و فرهنگی ارایه می كردند.
وی افزود : زمانی كه روزنامه ها حالت متمركز پیدا كردند و كیفیت و كمیت روزنامه های استانی و محلی تقلیل پیدا كرد در حقیقت از تاثیرگذاری مطبوعات روی افكار عمومی كاسته شد.
وی اظهار داشت: نوآوری و خلاقیت در مطبوعات عواملی هستند كه مطبوعات را از آسیب یاد شده در امان نگه می دارند و مطبوعات آذربایجان در دوران قاجار و بیشتر در دوره مشروطه و پس از آن همواره خالق این جذابیت ها بوده است.
افخمی اضافه كرد: نخستین نشریات مصور ،طنز و شب نامه از جمله این نوآوری ها می باشد كه موجب شده تا پیشینه نشریات آذربایجان خاستگاه و پیشتاز روزنامه نگاری نوین در ایران باشد .
استاد دانشگاه سراسری تهران و مدیر گروه مدیریت رسانه دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران اظهار داشت: آذربایجان نه تنها خاستگاه و پیشرو روزنامه نگاری نوین بوده بلكه دروازه تمدن جدید ایران است.
دكتر علی اكبر فرهنگی افزود: ظرفیت های موجود فرهنگی و سیاسی آذربایجان نه تنها در حوزه رسانه بلكه در بخش آموزش و پرورش نیز پیشرو بوده است.
وی گفت: در دوران عباس میرزا تاسیس نخستین چاپخانه در تبریز رونق خاصی به نشر و مطبوعات در ایران و آذربایجان بخشید و نخستین قرآن، گلستان سعدی و جراید در تبریز چاپ شد.
'فرهنگی' ،چهره ماندگار كشور با اشاره به تاثیر مطبوعات آذربایجان بر وقایع ایران اضافه كرد: تاثیرات فرهنگی و سیاسی این مطبوعات در ایران انكارناپذیر است به خصوص تیراژ بالای نشریات دوره های اولیه روزنامه نگاری ایران، قاجار و دوره مشروطه و استقبال مردم از این روزنامه ها تحسین برانگیز است.
وی افزود : نخستین جنگ قلمی مطبوعاتی در ایران نیز بین نشریه تبریز و اختر از نشریات آذربایجان در گرفت كه نشان از بسترها و اندیشه های مختلف سیاسی و فرهنگی در منطقه بوده است.
حسین قندی استاد دانشگاه های تهران و پیشكسوت مطبوعات كشور هم در گفت و گو با خبرنگار ایرانا پایه گذار روزنامه نگاری ایران را آذربایجان دانست و گفت: بهترین شیوه روزنامه نگاری ایران در دوران ابتدایی روزنامه نگاری در تبریز بوده كه به سبك های انتقادی ، طنز و كاریكاتور اوضاع اجتماعی و اقتصادی عصر خود را تحلیل می كردند.
وی افزود: سبك جدید روزنامه نگاری انتقادی و جذاب را برای نخستین بار روزنامه اختر به وسیله روزنامه نگاران تبریزی آفرید كه مشكلات مردم و روابط سیاسی كشور را در آن زمان به خوبی به بوته بررسی و نقد می گذاشت.
دكتر اسماعیل قدیمی استاد دانشگاه های تهران نیز گفت : آذربایجان در زمینه روزنامه نگاری تخصصی هم پیشرو بوده و خاستگاه روزنامه نگاری سیاسی و فكاهی در ایران است.
وی افزود: نخستین نشریات سفر مثل سفرنامه سیاحت و وقایع سفر مغان به قلم مظفرالدین شاه قاجار از جمله نشریات تخصصی در زمینه سفر و سفرنامه نویسی است.
اكنون با این تفاسیر و با توجه به پیشینه پرافتخار آذربایجان و تبریز انتظار بیشتری از رسانه ها و مطبوعات این خطه وجود دارد كه با ابتكار ، خلاقیت و بهره گیری از ظرفیت ها و توانمندی های موجود روزنامه نگاری آذربایجان را به جایگاه اصلی خود برسانند.

http://ghaliban.com/Article_Details_Page/tabid/243/ArticleID/127/%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%8A%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D9%86%D9%88%D9%8A%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86.aspx



نوع مطلب : تاریخ