تبلیغات
Qaynaq - آیین های اوروجلوق در آذربایجان غربی
زبان و ادبیات توركی

آیین های اوروجلوق در آذربایجان غربی

نویسنده :Qaynaq
تاریخ:یکشنبه 8 مرداد 1391-11:37 ق.ظ


آیین های اوروجلوق در آذربایجان غربی

نوشته: ندا عبدی

2012 
Ramazan İmsakiyemiz Yayında... 


اگر نور یا صدایی از خانه ای نمی آمد، همسایه ها فکر می کردند که افراد آن خانه روزه نمی گیرند و گاه آنها را با اصطلاح «دمیر بؤرک» خطاب می کردند

 

  نه سال داشتم و با دلی پر از سودا اولین روزه عمر را تجربه می کردم. خوب به یاد دارم که مادرم از ده روز قبل روزه دار بود و می گفت: «نذر دارم».

یک ساعت به غروب آفتاب مانده بود. مادر مرا صدا زد و گفت: به نانوایی برو و برای افطار دو تا نان سومون بگیر...

صف طولانی بود. چادر سفیدی به سر کرده بودم و در صف طولانی نان منتظر رسیدن نوبتم بودم. بالاخره نوبت من هم رسید و شاگرد نانوا، دو تا نان داغ را در سفره چهارگوش سفید گلداری که مادر دوخته بود، گذاشت و به دستم داد.

گرمای نان دستم را می سوزاند، اما بیشتر از آن، بویی بود که دل مرا ربوده بود! در هر قدمی که برمی داشتم، یک بار به نان نگاه می کردم.

شاید شما هم گاهی بوی عطر گل محمدی به مشامتان رسیده باشد، جستجو کنید و منبع بو را نیابید! شاید در این مواقع حس کنید که خیالاتی شده اید...

بوی خوبی می آمد که با بوی نان مخلوط شده بود و در ذهنم می پیچید.

به اطراف نگاه کردم، کسی نبود... یک کنجد از روی نان برداشتم و در دستان عرق کرده ام پنهان کردم. باز به اطراف نگاه کردم، چادرم را روی صورتم گرفتم و کنجد را در دهان انداختم. باز هم بوی گل محمدی می آمد. همین که کنجد را در خفا خوردم، صدایی طنین انداخت و سکوت و خلوت کوچه را شکست...

«الله اکبر؛ الله اکبر»...

***

به جرأت می توان گفت بهترین منبع برای مردم شناسی و جمع آوری فرهنگ و فولکلور یک ملت برای ثبت و انتشار، کهنسالان یک جامعه هستند. آنهایی که تاریخ و فرهنگ و رسم و رسوم را بدون کم و کاستی در اختیارت قرار می دهند. پای درددل یک بزرگتر که می نشینیم، تعاریف بهتر و جامع تری از سنن و رسوم کهن آذربایجان دارند.

اوروجلوق

مردم آذربایجان غربی رسم و رسوم خاصی برای استقبال از ماه مبارک رمضان داشته و دارند. البته مثل همه رسم و رسوم دیگر، این آیین ها هم در خطر فراموشی هستند. نام ماه رمضان در زبان ترکی آذربایجانی «اوروجلوق» می باشد. اشعاری مانند شعر زیر نیز در زبان ترکی در زبان مردم رایج است.

رمضان گلدی


رمضان گلدی گینه هامی موسلمان اولاجاق


دین اسلام اوجالیب خلق نمازخوان اولاجاق


گله جک غیرته فاسق، اولاجاق اهل تمیز


ائتتدیگی معصیته جمله پشیمان اولاجاق


بیر محرمده چیخیب شاهقلی بو مسجد دن


بیر ده بو آیدا گلـیب داخل ایوان اولاجاق


اوروجون میل ائدنلر چیخاجاقلار سفـره


ائله بیل هامی سی زوّار خوراسان اولاجاق


او آداملار کی ائدیب میلّته چوخ جور و ستم


هامی سی بیر گئجه ده قاری قرآن اولاجاق


هئچ گوناه اولماسا بس دیر بیزه بو صوم و صلاه


قبر ایچینده بیزه او حائیل سوزان اولاجاق

پئشوازا گئتمک (قارشیلاما)

یکی از این رسوم زیبا و پسندیده، در اصطلاح محلی، «پئشوازا گئتمک» نام دارد. مردم محلی، چند روز قبل از رسیدن ایام ماه رمضان، روزه می گیرند و وقتی می پرسی مناسبت این روزه ها چیست؟ می گویند به پیشواز ماه رمضان رفته ایم. هرچند در منابع دینی به روزه گرفتن در سه روز آخر شعبان، توصیه شده است، اما مردم منطقه آذربایجان اعتقاد خاصی به این مسئله دارند.

مسجیدین هیسین آلماق

قبل از فرا رسیدن ماه مبارک رمضان، مردم در گروه هایی به مساجد می روند و گرد و غبار مساجد را می روبند. مردم هر محله در شهرها و مردم روستا، مساجد را غبارروبی می کنند و آماده فرارسیدن ماه مبارک رمضان می شوند.

تدارک بانوان برای پیشواز

بانوان منطقه آذربایجان در آستانه ماه رمضان و به برکت و یمن این ماه، خانه ها را پاکیزه و تمیز می کنند و اگر در ایام آخر سال خانه تکانی نکرده باشند، به خانه تکانی می پردازند و به این ترتیب به پیشواز این ماه پرفیض می روند. همچنین با پیشرفت تکنولوژی، کدبانوهای آذربایجانی برای صرفه جویی در وقت و اجتناب از خریدهای گاه و بیگاه، در روزهای پایانی شعبان مواد خوراکی مورد نیاز را خریداری و در فریزر نگهداری می کنند. البته ذکر این نکته هم ضروری است که با تورم اخیر، اوضاع مالی برخی خانواده ها اجازه این کار را نمی دهد!

همچنین نانی به نام «ارده» آماده می کنند که نوعی نان مغزدار است که روی آن با ته استکان و چنگال تزئین و در روغن سرخ می شود.

"آی"ین گؤرمه سی

شب های آخر ماه شعبان، مردم به پشت بام ها می رفتند و سعی می کردند ماه را ببینند. اگر کسی ماه را می دید، بلافاصله به اطرفیان و همسایه ها خبر می داد. سپس با ذکر صلوات، فرا رسیدن ماه مبارک را به یکدیگر تبریک می گفتند. همچنین رسم بود که بلافاصله بعد از دیدن ماه، به صورت یک کودک نابالغ یا یک فرد صالح نگاه می کردند و از نگریستن به فرد بی نماز و روزه اجتناب می نمودند تا از خیر و برکت بیشتری در این ماه بهره مند شوند.

گاهی نیز پیرمردها بعد از دیدن هلال ماه رمضان، آینه کوچکی را که در جیب داشتند، رویت کرده و با فرستادن صلوات چندین بار آینه را به دور خود و اهل خانواده می‌چرخاندند.

اوباشدان یا سحری

خوردن وعده سحری یکی از مواردی است که علاوه بر توصیه های پزشکی، توسط دین مبین اسلام نیز توصیه شده است. در زبان ترکی آذربایجانی، به سحری، لفظ «اوباشدان» اطلاق می شود. در قدیم، راهها و سوراخ هایی که در زبان محلی «پاجا» نامیده می شد، بین خانه ها وجود داشت. مردم از راه این منافذ همسایه ها را برای «اوباشدان» بیدار می کردند. اگر نور یا صدایی از خانه ای نمی آمد، همسایه ها فکر می کردند که افراد آن خانه روزه نمی گیرند و گاه آنها را با اصطلاح «دمیر بؤرک» خطاب می کردند.

ریشه کلمه «دمیر بؤرک»

در زمان حمله ناجوانمردانه روسها، روستاهای اورمیه توسط این نیروها اشغال شده بود و در زبان محلی به این نیروها «اوروس» گفته می شد. چون «اوروس»ها کلاه های فلزی بر سر می گذاشتند و از طرفی، مقید به اسلام و نماز و روزه نبودند و در ماه رمضان، روزه خواری می کردند، به آنها «دمیر بؤرک» (کلاه آهنی) می گفتند. چون قبح روزه خواری در آن روزگار در میان مردم آذربایجان خیلی بیشتر از زمان حاضر بود، کسانی که روزه خواری می کردند، «دمیر بؤرک» نامیده می شدند.

آداب افطار یا «ایفطارلیق»

با نزدیک شدن به زمان افطار، شور و شوق عجیبی میان روزه داران می افتد! آنهایی که روز را به دستور خداوند و دین خود روزه داری کرده اند، اکنون به مهمانی دعوت شده اند و همزمان با غروب آفتاب، در منازل دور هم جمع می شوند و پس از اقامه نماز مغرب، افطار می کنند. مردم آذربایجان معمولاً روزه خود را با آش رشته همراه با یک غذای محلی مثل «قویماق»، «تره» (حلوای تر) یا «قئیقاناق» افطار می کنند.

مهمان نوازی های افطار

در این ماه پربرکت، مردم آذربایجان غربی برای افطاری دادن برنامه ریزی می کنند و سعی می‌کنند حداقل برای یکبار در طول این ماه برای افراد فامیل و نزدیکان، افطاری بدهند.

آنچه که در اولین گام در آستانه رمضان و یا در روزهای روزه در بین مردم آذربایجان غربی می توان مشاهده کرد رفتار میهمان نوازی و دعوت نزدیکان به افطار است. افطار دادن به اندازه ای در بین مردم آذربایجان غربی جایگاه دارد که هر یک سعی می کنند در این امر بر دیگری پیشی گیرند.  (البته گاهی این مراسم جنبه چشم و هم چشمی نیز به خود می گیرد)

دادن افطاری‌های جمعی، برای مستمندان، هنوز هم، در سطح برخی از مساجد شهری و روستایی استان در شب های ماه رمضان مرسوم است.  افطاردهی در بین مردم آذربایجان غربی از هفته دوم ماه رمضان مرسوم است و معمولا فقرا را به مراسم افطاری دعوت می‌کنند و البته از افراد فامیل نیز وعده گرفته می‌شود.

زولبیا بامیه

علیرغم اینکه پزشکان خوردن «زولبیا بامیه» را که خوراکی ویژه ماه رمضان تلقی می شود ممنوع اعلام می کنند و آن را مضر فعالیت های دستگاه های بدن می دانند، اما هنوز هم این شیرینی خوشمزه و چرب مشتری های فراوانی دارد و گاه صف های طولانی برای خرید آن در مقابل قنادی ها به چشم می خورد.

آداب شب قدر (قدیر گئجه سی)

از شب‌های قدر در میان مردم منطقه آذربایجان با عنوان «احیا گئجه لری» یاد می شود. مساجد، حسینه ها و مصلی ها همه از خیل مشتاقان وصال دوست و خریداران معرفت و تشنگان محبت و رحمت آکنده و لبریز است.

«سبحانک یا لا اله الا انت، الغوث الغوث خلصنا من النار یارب» و این آوای سوزناک هر آذربایجانی است که در شب های قدر (19 الی 23 رمضان) از دل سینه های مالامال از امید رحمت و مغفرت پروردگار جاری می شود.

در این روزها و شب ها، محبت، مهربانی، احسان و نیکوکاری مردم آذربایجان غربی و خانواده های آنان به اوج خود می رسد و خوشحال و با نشاط از آن جهت که رمضان این ماه پرفیض و برکت را دریافته اند و به این توفیق بزرگ نائل شده اند و مغموم از آن جهت که این ماه دوست داشتنی در حال خداحافظی از آنهاست.

کیسه دیبی

چون ماه رمضان به ماه رحمت و برکت معروف است، دختران و زنان آذربایجان در شبهای قدر که مردم در مسجد جمع می شوند، کیسه ای را دوخته و دعا می خوانند که از برکات ماه رمضان در آن کیسه جمع شود. سپس آن کیسه را به منزل برده و از سرپرست خانواده می خواهند که به عنوان برکت، پولی در آن کیسه قرار دهد و بدین ترتیب، یک کیسه پربرکت برای سال بعد به همراه داشته باشند.

کیسه دوزی از نوعی دیگر

نوع دیگری از کیسه‌دوزی در 27 ماه رمضان وجود دارد که هنوز هم در برخی مناطق این استان زنده است. این کیسه در روز 27 ماه رمضان که شب قصاص ابن ملجم است. دوخته می شود و به کیسه «لعن ابن ملجم» یا کیسه «مراد» معروف است. در شب بیست و هفتم ماه رمضان با هر سوزنی که به این کیسه می‌زنند، یک بار به ابن ملجم لعنت می‌فرستند.

عرفه

در پنجشنبه آخر ماه رمضان، مردم آذربایجان به زیارت اهل قبور رفته و با نثار فاتحه و پخش حلوه و خرما در بسته های کوچک، برای روح درگذشتگان خود طلب مغفرت و رحمت می کنند.

فطریه

در شب قبل از فرا رسیدن عید فطر، سرپرست خانواده، فطریه عائله اش را مطابق با قوانینی که حاکم شرع تعیین کرده، از جیب خود بیرون می گذارد و در روز عید به نیازمندانی که می شناسد یا مکان هایی که حاکم شرع تعیین کرده است، پرداخت می کند.

اوروجلوق بایرامی

عید فطر در زبان ترکی آذربایجانی، «اوروجلوق بایرامی» نامیده می شود. در این روز بعد از برپایی نماز عید فطر در مساجد و مصلاها، مردم برای صرف ناهار و تبریک عید به منزل بزرگترهای فامیل می روند.

قارا بایرام

اگر در خانواده ای تازه درگذشته ای وجود داشت، برای عرض تسلیت به خانواده داغدار که اولین عید را بدون متوفی سر می کنند، به منزل وی می روند. در اصطلاح محلی به این مراسم «قارا بایرام» می گویند.

***

عصر روز عید، وقتی شادمانی عیدانه با غروب آفتاب رخت بر می بندد، مردم دچار حزن و اندوه ناشی از تمام شدن ماه مبارک رمضان می شوند.



نوع مطلب : فرهنگ