تبلیغات
Qaynaq - بوراسی کاظیم خان داشی، ایگید لرین سیر داشی
زبان و ادبیات توركی

بوراسی کاظیم خان داشی، ایگید لرین سیر داشی

نویسنده :Qaynaq
تاریخ:چهارشنبه 16 فروردین 1391-09:05 ق.ظ

بوراسی کاظیم خان داشی، ایگید لرین سیر داشی

یازان: محمد علی ارجمندی

بوراسی کاظیم خان داشی ایگیدلرین سیرداشی

«کاظیم خانلا سیلاح داشلاری ماواتل کندینده» ساغ الدن اوچونجو نفر اوزون پالتوویله، جانعلی بی،کاظیم خانین قارداشی ــــ جانعی بیین یانیندا یئره ایله شن، رستم جانعلی نین اوغلو ـــــ رستمین یانیندا ایله شن، وکیل اکبرــــــ آیاق اوسته قره پالتوویله دوروب، سینه سینه فیشنگ حمایل ائله یه ن کاظیم خان اؤزو ــــــ کاظیم خانین سول الینده سیلاح ایله دوران داداش بی ـــــ داداش بیین سول الینده دوران سیید حسن ـــــ صفین سول الیندن ایکینجی نفر، جعفر فراشباشی»{1}

هولاکو،گووور قالا، قیرخلار، تلا، قیزیل داش، کاظیم داشی،و... بو داش تاریخ بویو چوخلو آدلاری اؤزونه گؤرمک له بئله، چوخلو آدلیم اینسانلاری دا بیر سنگر کیمی قورویوب ساخلاییب. آلپ ارتونقا دان توتدو بئله تا قرخلار آدیلا تانیلمیش قیرخ ایگیده، و البته هولاکو خان کیمی بیر جهانگشانین خزانه سی، صفی الدین اورموی نین میزبانی، وکاظیم خان کیمی بیر قارتالین یوواسی ساییلیر.

بو داشین کئچمیشینه عایید چوخلو کیتابلاردا بؤیوک یازیچیلارایله عالیم لرین او جومله ده ن ابن مسکویه، طبری، خواجه رشید الدین فضل ال..، یاقوت حموی، ابوالقاسم فردوسی، میرزا رشید ادیب الشعرا، محمد تمدن، معتمد الوزاره، ماللا ایسماعیل سیپر و...یازیلارینا راست گلمک اولار، بو قیسا یازیدا اونلارین بیر نئچه سینه ایشاره اولوناجاق.

421 اینجی قمری ایلده «ابن مسکویه» آدیلا تانیلمیش «احمد بن محمد بن یعقوب» بویوک تاریخچی، طبیب، هابئله فیلسوف تجارت الامم آدلی کیتابیندا، بو داشا «گووور قالا» آدی وئرمه گیله یازیر: «هولاکو خان بو قالانی یئنی دن سهمانلییب تیکیر وفرمان وئریر بغداد دان هابئله باشقا اؤلکه لردن گتیریلمیش غنیمت لری، قیزیل لاری بو قالا دا باسدیرالار.

سونرالار همین بو قالا هولاکو خانین مزاری اولوب واونو بوردا تورپاغا تاوشیرما قیلا میللت طرفیندن بو داش گؤوور قالا آدلانیر»{2}

آما هولاکونین قیزیللاریندان داها ده یرلی ثروتی بؤیوک موسیقیچی «صفی الدین اورموی» دیر، هولاکو بغدادی فتح ائدنن سونرا اورموی نی ده اوزیله آذربایجانا قایتاریر، اورموی آدیلا تانیلمیش عبدالمومن بن یوسف بن فاخر صفی الدین اورموی، همن بو قیرخلار قالاسیندا هولاکو خانین غضبین ساکیت لشدیر مک اوچون عود چالیر، باجاراقلی دا اولور.

هر حالدا عرب یازیچی سی«طبری» ده « 320 ــ  221 » ق ایللری اورموگؤلون نقل ائلییه رک یازیر:« گؤلون ساحیلینده محمد بن بعیث ین ایکی قالاسی وار. بیریسی «شاهی قالاسی»او بیریسی ده «بیر قاپی، قالاسی»دیر،طبری نین یازیلاریندان بللی اولور بو ایکی قالا {ایسلامی آداسیندا یئرله شن شاهی قالاسی، ایله ایندیکی کاظیم خان قالاسی}اولوبلار، و او دؤورده  عرب حاکیمی محمد بن بعیث ین سلطه سی آلتینا کئچیر.

بیر قاپی قالاسیندا خرمی لردن اولان قیرخ سایلی قورخماز آذربایجان ایگیدینه، خلیفه نین بیر بؤیوک اوردوسیلا یئنندن سونرا بوقالانین آدی اوزون دووره لر میللت طرفیندن قیرخلار دئییلیب قالیر.

بو آرادا آذربایجانلی «رواد اوغلو وجنا» یادا ایشاره اولونور،طبری ایدامه ده یازیر یازیر: {آفشین آذربایجانا گلن کیمی خرمی لرین قوشون باشچیسی {عصمت} ده شاهی قالاسینین دروازاسینا یئنیر، بو آرادا عرب قالاچی محمد بن بعیث عادتی اولاراق دوزگون بیر ترفندیله عصمت ین قوشونونا یئمک ویئم یوللاییر، عین حالدادا عصمت ین قوشون باشچیلاریندان اون باشین قوناق چاغیریب گئجه نی باشلارین کسیر.

کاظیم خان قالاسی ایله شاهی قالاسینا راجیع غازان خانین آدلیم وزیری «خواجه رشید الدین فضل ال..» دا«غازانی تاریخینده» ایشاره ائدیب یازیر: «هولاکوخان، بوتون شام دان توتدو بغدادا هابئله باشقا اؤلکه لردن گتیریلمیش غنیمت لری شاهی قالاسی ایله تلا بیر قاپی قالاسیندا باسدیردی،سونرالار وزیرلرین و حاکیم لرین باجارسیزلیقی هابئله خیانتلرینه سبب، چوخلو سو اوغرولانیب آرادان گئتدی»{ 3 }

داها بیر بؤیوک یازیچی، «یاقوت حموی» کاظیم خان قالاسینا راما یازیر: «فی جبلها قلعة حصنیة مشهوره أهلها عصاة علی ولاة آذربیجان فی اکثر اوقاتها و ربحا فرحوا فی سفینتهم و قطعوا علی السهبئه وعادوا الی حصینتهم فلایکون علیهم سبیل وقد رأیت هذا الفلعة من بعد عند اجتیازی  به هذا الجیرة قاصدأ الی الخراسان فی ...

ترجومه : گؤلون داشیندا، موحکم بیر قالا وار، بو قالانین آداملاری حاکیم لرین علیهینه چیخیب عصیان ائدیرلر،ها بئله گاهدان قالادان چیخیب کاروانلاری تالییب قاییدیللار، 67 جی ایلده خوراسانا گئدن زامان، اوزاقدان بو قالا«هولاکو»ایله اوز به اوز اولوب گؤزومله گؤردوم.

ابولقاسم فردوسی ده شاهنامه ده، چیچست دن هابئله اونون بیر قاپلی قالاسیندان آد آپارار کن دئییر : « «آلپ ارتونقا»افراسیابی بو قالادا، هوم آدلی بیریسی یئرین تاپیب کیخسرو یا خبر وئریب، و نهایت اونو توتوب اولدوروللر.

سایدیقیمیز قایناق لاردان علاوه، «میرزا رشید ادیب الشعرا ایله علی افشارین»، «تاریخ افشار و عبیدا... فتنه سی» آدلی کیتابدادا بو قالایا راجیع بیر پارا یازی لارا هابئله شکیللره راست گلیریک، بو کیتابین، 12 و13 نمره لی عکس ایله ایضاحیندا«ابوالحسن خانه زاد ابن مرحوم علینقی خان»ایمضاسیلا بئله یازیلیب: «هولاکو خان قالاسی،گوگرچین«گوورچین»آدیلا تانیلمیش،اوردا قرار تاپان سو آنبارینیین باشیندا، 40 نفرین مکانی، مزاری آدلانیب،ایندیلیکده جومعه لری هر یئردن بو مقدس مکانین زیارتی اوچون گلیرلر، بوگؤلون ان درین یئری داشین قیراغیندا قرار تاپیب،ملک قاسیم میرزانین امریله اوزون کندیل ایپ لرایله بو مکانین درین لیقین اؤلچوب لر.

قالانین دروازاسی گؤله ساری آچیلیب، دروازانین آغزیندا مرمر داش اوزره هولاکو خانین آدی یازیلیب، دروازانین، اوز به اوزونده قیرخ« 40 »قهرمانین زیارتینه گلن زائیرلر اوچون بؤیوک خارا داشی چاپیب آغاجدان کؤرپو سالیبلار، بو کؤرپونو گؤتوردیکده، قوش دان ساوا هئچ کیمسه قالایا گئدنمز.

خیرسک داشیدا، هولاکو داشینین جیواریندا هابئله گؤگرچین، «گؤورچین» کندینین{4} قارشیندا دایانیب،بو قالانین هئچ بیر یولو یوخدور، تنها هولاکو دؤورینده ساروج ایله خیرسک ه یول چکیلمیش دیر، او یول دا ایندی سو آلیب.»

آما شوبهه سیز، بو داشین آلین یازیسی نین ان اؤنملی بیر قیسمی ده کاظیم خان آدلی بیر قهرمانین ایگید لیک لریله یازیلیب،یقین عزیز اوخوجولاریمیزین آزدان چوخدان یوردوموزون، اؤزللیکده باتی آذربایجانین قهرمان اوغلو کاظیم خان قوشچو ایله تانیشلیقلاری وار،آما هر نه سه داشدان صوحبت گئده نده بئلنچی بیر ایگیدین حاققیندا دانیشماماق مومکون دئییل،

او زامانلار کی قان ایچن روس اوردوسی، یالتاق دا یالواران جیلولار، چؤرکی دیز اوسته اولان سیمیتقولار، باتی آذربایجان تورپاق لاریندا،روس، اینگیلیس، فرانسا و آمریکا یاردیمیلا، گؤنده بیر دهشتلی فاجیعه یارادیللار، اورمونو، سالماسی قانا بیله شدیریرلر، قوشچو نون اوجا اوچان قارتالی انزلین کئشیینی چکیر قاچقینلارا یاردیم اولور، عدالت بؤیکوایله کیمسه یه آیی کئشلیق قویمایاراق پای بؤلور،و عین حالدا یئدی ایل تامام یاغیلارا اود قیسدیریر.

«ماللا ایسماعیل سپهر»، کاظیم خانین رسمی کاتیبی بوتون بو ایللری کاظیم خانلا اولوب هر نه یی یاخیندان گؤردوکده کاظیم خانین نئجه آد چیخادماسینا رامأ یازیر:

«جیلولارین باشچیسی مارشیمون سیمیتقو الیله اؤلندن سونرا جیلولارین بیردسته سی قوشچویا یوگوروللر، بو 40 نفرلیک موسلح جیلو کاظیم آدلی مشهدی ایرضانین اوغلو و ایگید یولداشلاری ایله اولان دؤیوشده هامیسی اؤلور و سیلاحلاری کاظیم این الینه دوشور»،بوراسی کاظیم خان آدلی حماسه نین باشلانیشیدیر.

جیلولارسایسیز بؤیوک فجایع تؤره دیکدن سونرا اونودولماز عسگر آباد فاجیعه سین یارادیر لار، بو دهشتلی فاجیعه کاظیم خانی داها آرتیق راق قانین داماردا جوشا گتیریر. «تاریخچه اورمیه»کیتابینین یازیچیسی، «رحمت ال.. توفیق»اؤزو او ایللرده اورمودا یاشییاراق بو جینایتی بئله وصف ائدیر:«کندین اهالیسی مسجیده پناه آپاریرلار جیلولار مسجیدین بوتون قاپی پاجاسین باغلاییب،ایچه ریه گئریب بوتون بؤیوک چیچیک آرواد اوشاقی وحشی جه سینه قتل عام ائلییر لر،قان مسجیدی گؤتوروب قاپی دان ائشیه آخیر، بو دهشتلی جینایت ده بوتون کندین آداملاری اولوب تکجه بیر کیشی ایله آرواد جنازه لرین آلتیندا یارالی دوشوب قالمیشدیرلار.

«اورمیه در گذر زمان« کیتابینین یازیچیسی «حسن انزلی» ده جیلولارین بو آغیر جینایتینه ایشاره ائده رک یازیر: بوتون بو جینایت لردن سرمست اولان جیلولار بو فاجیعه نی تؤردیکده،«بارن ذخر» آدلی بیر مسیحینی، قورخو هه ده قه لی مکتوب ایله کاظیم داشییا گؤندریرلر، بو مکتوبین عینی مضمونی بئله یازیلمیشدیر: بوتون اورمیه و سالماس شه هرلرایله کندلری بیزیم «آسوری لر» سولطه سی آلتینا کئچیب، وبونونلا برابر دونیا اؤلکه لری آسوری لرین ایستیقلالین ویئنی مملکتین بو تورپاقلاردا رسمییته تانییب تصدیق ائدیبلر،سیزه نصیحت ائلییریق داشدان چیخیب، سیلاحلارینیزی وئریب ائولرینیزه قایئدیب اکینچیلیق ائده سیز!!! یوخسا سیزی اولدوروب دنیزه آتاجاییق.

کاظیم خان بوتون بو قورخو هه ده قه لی مکتوبلارلا سؤزلره باخمییاراق مقدس جهاد یولونا داوام وئریر وسیلاحداشلاری ایله بیرلیکده نه تنها جیلو، سیمیتقو قارشیسیندا دایانیب، بلکه دوزگون باخاندا ایستعمارین غربی آذربایجانی ایران دان آییرماق و مسیحی بیر دولت تشکیل وئرمه چیرکین خریطه سین پوزوب.

دیققتله باخین! سونرالار بو مکتوب لار دفعه لرله تیکرار اولوب، حتی ایش او یئره یئتیریر کی« اینگلیسین تبریز ده کی باش کونسولو «کاپیتان  ِکرد» کاظیم خانا  قورخوهه ده قه لی مکتوب یازیب مئساژ گؤنده ریر.

«ماللا ایسماعیل سیپهر»،«تاریخ نوشاد» آدلی کیتابیندا یازیر : «اینگیلیس کونسولی داشدا کاظیم خانلا گؤروشدیکدن سونرا {5} چهریقه ساری گئیدب کاظیم خانی دوباره دن گؤرمک اوچون قوشچویا گلدی آما کاظیم خان کونسولون گؤروشونه حاضیر اولمادی، من «ماللا سیپهر» یاخیندان کونسولی گؤروب دئدیم آغا بیزیم گوناهیمیز ندی ، کاظیم اؤز سیلاح داشلاری ایله ، قالایا یئغیشیب ، بونون کند اهلینه نه دخلی وار، کونسول هیسله نه رک قایئدیب دئدی: «سیزین گوناهینیز بودور کی کاظیمین دؤورون آلیب حیمایت ائلیرسیز! سیزلر یاردیم ائتمه سز کاظیم هئچ نه ائلیه بیلمز! ایسماعیل آغانین حاققی وار بوتون بو کند لری آتلیلاریلا آیاخلیا ! نیه کی سیزلر سیمیتقونون تابیعی اولمایبسیز!!»

«ماللا سیپهر یازیر»،« او گونه کیمی خود من اینانمیردیم سیمیتقونی اینگیلیس حیمایت ائده، آما او گوندن بری بو مساله یه یقین گتیردیم». ماللا سیپهر سؤزونون داوامیندا یازیز:«کونسولین ماموری ایسماعیل خانلا، خود من داشا ساری گئدیب کاپیتان ِکردین سؤزلرین کاظیم خانا چاتدیردیق، بو آرادا ایسماعیل کاظیم خانلا پیس دانیشیب دئدی : کونسولین دئیشیینه گؤره سیز گرک شه هره گله سیز، یوخسا زورایله آپاراجاقلار، ماللا سیپهر یازیر کاظیم خان بو سؤزی ائشیدن کیمی تاپانچاسین چکیب ایسماعیلی اؤلدورمک ایستیردی کی من قویمادیم»

«محبوب داداشپور» دا «کاظیم خان قوشچو» آدلی کیتابیندا همن بو مساله یه توخوناراق یازیر: «کونسول آدامی ایسماعیل خان کاظیم خانا ساری اؤز توتوب دئییر، کاظیم خان اؤزون گلمه سن مجبور اولوب سنی زورلا آپاراجاییق و ... کاظیم خان بو حالدا تاپانچاسین چه کرک اوجادان دئییر:«بی شرف سن اؤزون خاچ پرست اولوبسان ایستیرسن منیده دینیمدن دؤنده ریب اینگیلیس بایراغی آلتینا آپاراسان، ... اولموش کونسول غلط آرتیب»

اینگیلیس کونسولی، کاپیتان  ِکرد قوجا ایستیعمار سیاستینه تابیع اولاراق کاظیم خانین موقاویمتین سیندیریب سیمیتقویا یول آچماق اوچون یئنه بیر حربه یه ال آتیر.

محمد تمدن «اورمیه تاریخی» آدلی کیتابیندا بو قونویا آیئد یازیر:«قدیم افسر لردن اولان کلبعلی خان آدلی بیر سرهنگ، اینگیلیس کونسولوندان ماموریت آلیر، کاظیم خانلا گؤوشوب اونو داشدان چیخیب کونسوللوقا هابئله سیمیتقویا تابیع اولماقا ریغبتین قازانسین، کلبعلی خان کاظیم خانلا گؤروشونده ، کونسولون بوتون سؤزلرین دئییب هابئله کونسول سون سؤزلرینده بو مضمون دا کاظیم خانا چاتدیریبب، کونسول دئییر، کاظیم خان بو شرط لری قبول ائتمه سه، داشی کاظیم خانین باشینا داغیداجایام، کاظیم خان کونسولین سون سؤز ساوینی ائشیدرکن آجی گولومسه ییب دئییر، سرهنگ سندن  ایستیرم منیمده سؤزلریمی آرتیق اسکید مه دن کونسولا یئتیره سن، گئت سؤزلریمین سونوندا بونودا کونسولا دئگینن کی، کاظیم دئییر:جیناب کونسول منیم ... یئییر.

  بلی،بوراسی کاظیم خان داشی دیر،ایگید لرین سئر داشی ــ دونن،بوگؤن،صاباح،هرآن قهرمانلار یولداشی. کاظیم خاندا بو قهرمانلاردان اولاراق آدی خالقی طرفیندن بو باشی بلالی ایگید پرور داشا، قالایا لایق گؤرونور.

«اورمیه تاریخینین» یازیچیسی، محمد تمدن، سیمیتقو فیتنه سینده اورمودان کؤچوب کاظیم خان داشینا گئدرکن یازیر:«کاظیم خان داشی، گؤرمه لی منظره لردن ساییلان بیر قالادیر، بو داش گؤلون ان درین نقطه سینده قرار تاپیب و بیر ایستراتژیک مؤوقعیه مالیک دیر، کئچمیش ده آدی قیرخلار هابئله بیر قاپی آدلانیب...

«محمد تمدن»، کیتابیندا، قالانی توصیف ائتمه دن اول، کاظیم خانا راجیع یازیر: «کاظیم خان قوشچونون غیرتلی اینسانلاریندان بیری بو قالایا قوشچی، قره باغ، گؤورچین قالا و...ایگید لرین بیر یئره توپلامقلا، اطراف کندلری هابئله داشا پناه گتیرنلری، سیمیتقونون قولدورلاری هوجوموندان قورویوب ساخلیر.

 چوخ آدلیم سندلی،اولان«اورمیه،عالم یاندیریجی محاریبه ده»کیتابینین، یازیچیسی «رحمت ال.. خان معتمدالوزاره» ده جیلولوق ایله سیمیتقولوق فاجیعه سینه توخوناراق اورمونون دهشتلی منظره لریندن بیریسینی بئله وصف ائدیر: «اورمی دان کاظیم خانین یاشادیقی قیرخلار داشینا 10فرسخ بلکه ده چوخ یولدور،بو یولون کندلری بوتون لیکده اورمی کویشنینین ان آباد پارچالاریندان ساییلیردی،و نوفوس باخیمیندان کمال حدینده یدیر،آما ایندیلیکده بو یولون بویوندا کندلر بوتون داغیلیب و بوتون بو کندلرده بیر اینسان دا ساکین دئییل،یئرلی ساکین لر بوتون اولوب یادا قاچقین دوشوب لر، باغلار داغیلیب،اکین یئرلری تیکانلیق ایله قمیش لیق اولوب،بو وضعیتله برابروحشی حیوانلاراو جومله دن دونقوزلار بو یئرلرده مسکن سالیب»

هر حالدا قونودان کنارا چیخمایاق، «محمد تمدن»، کاظیم خانا قوناق اولوب،قالانی یاخیندان گؤروب بوتون دلیک دئشیین تانییاندان سونرا گؤردیک لرین بئله یازیر:« قالایا گئدن یول ان عجایب لردن ساییلیر بللی دئییل بو داش یول اینسان الیله سالینیب یوخسا طبیعت الیله، یول یوخاریا ساری گئدیکجه انی آزالیر ونهایت6 متره یئتیشیر،«تمدن»، گؤردوکلرینین داوامیندا یازیر: داشین اتکیندن یوخاری یا باخاندا 200 مئتر اؤندورلیگینده سال داش گؤرونور، عینی حالدا اوستن آشاغی یا باخاندادا یئنه بیر بوتون قایا گؤرونور کی دنیزین اوزوندن اوسته ساری قالخیب،بو قالانین دالانیندان آلتی مئتیرلیک بیر یولا راست گلدیک کی  200 مئتیر اوزون لیکده دنیزه ساری گئدیب سانکی آرادا قیریلیب، کاظیم خانین امریله بو آرادا بیر کؤرپو سالینیب، بو کؤرپونو گؤتورمه ده قالانین یولو تمامیله باغلانیر.

«تمدن» هابئله قالانین یازی داشلارینا ایشاره ائدره ک یازیر: قالادا اسکی زامانلاردان قراوول لیک لار واریمیش، کاظیم خان اونلاری سهمانلییب، بو قراوول داشلارینین بیرینده کی آغ مرمر داشدان زینت تاپمیش دیر گؤزل نسخ خطیله بو عیبارت یازیلمیش دیر«اظفر علی ال..السلطان الاعظم الحطاغ الحسین ...»اورمیه تاریخینین یازیچیسی هابئله آرتیریر، قالادا چوخلو پارلاق آغ مرمرایله قبیرداشلاری گؤرونوردی کی اوزلری گؤزل خط ایله قازیلمیشدی، سونرالار 1349 جی ایلده بو داشلاردان یادداشت گؤتوروب عکس سالماق اوچون گئده نده هئچ بیری سین گؤره نمه دیم، کند اهالیسینین دئدیگینه گؤره اجنوی اؤلکه لردن گلیب آپارمیش دیلار،البته داشلاردان بیرین سویا دوشوب دئییب، یئرین گؤرسدیردیلر.

«تمدن»ایدامه ده قالا دا بؤیوک بیر قویودان سؤز آچیر و کاظیم خانین تیکدیقی بینایا راجیع یازیر:

کاظیم خان قالادا، ایکی قات بیر ائو تیکیب، عایئله سی اوردا یاشیر، قالانین اوستونده تیکیلن بو ائو قدیم افسانه لری خاطییرلاییر،کاظیم خان بو بینادان باشقا دمیرچی خانا، موهیممات زاغاسی،هابئله بیر تعداد باشقا بینالاردا تیکیب،ائله بونا سبب ده بؤیوک مزاحیم داشلاری دینامیت له یاریب سهمانلاییب.

کاظیم خانین اؤنملی ایشلریندن بیریسی ده، قاییق قوشما ایشیدیر،احتییاج اولان زامانلار، آداملاری گؤلون اوتای بو تایینا آپاریب گتیریردیلر،و بونونلا برابر قالایا آذوقه داشییر دیلار.

کاظیم خان یئدی ایل بو قالادا، الوان الوان دوشمنلرین قارشیسیندا دایانارکن، نهایت 1301 جی گونش ایلین آذر آیئنین 22 سینده «اینگیلیس الیله گونی گؤندن آرتیق بؤیوین باش وزیر ریضا خان میر پنج اوردوسو الیله آیلار بویو موحاصیره آلیناندان سونرا بیر قزا نتیجه سینده داشدا بومبا آچیلیب دونیاسین دئییشیر.

اؤنملی سی بو کی کاظیم خان داشدا موحاصیره اولان زامان، دفعه لرله بیله سینه تاوشیریق وئریرلر تسلیم اولا، لاکین او قبول ائله میر وبو کاظیم خانین، سیاسی باخیمدان دا بؤیوک دوشونجه سین گؤرسدیر، «اورمیه در گذر زمان»کیتابینین 19 جی بؤلومونون 518 جی صحیفه سینده یازیلیر: کاظیم داشی آیلار بؤیو موحاصیره ده اولان زامان، گؤورچین قالا کندینین اربابی، حاجی شهاب الدوله، کاظیم خانی یاخیندان تانییب،بؤیوک ایشلرین بیلیب، سئودیگینه گؤره کاظیم خاندان ایستیر داشدان یئنیب، بیرلیکده اورمیه یه گئتسینلر، تاشهاب الدوله واسیطه اولوب کاظیم خانی باغیشلاییب بیر دیرلی رتبه وئرسینلر،

آما سوز بوراسی کی کاظیم خان ایران دا گئدن بوتون سیاسی اویونلاری دوشونرکن شهاب الدوله نین جاوابیندا دئییر: آغا! من بو قدر بیلیرم، ایران داها، قانونا قایئتمایاجاق، ریضا خان ایندی وزیرالوزرا اولسادا، تکجه شاهلیقا فیکیر وئریر، احمد شاه ایش اوستونه گلسه منیم گؤزوم اوسته، منده اونا باش ایه رم، آما ایندیسه من داشدان یئنمییه جه یم، حتی قانیم بو داشی بویاسا بئله.

«محبوب داداشپور»کاظیم خان قوشچو آدلی کیتابیندا، کاظیم خانین آخیر گؤنلرده اولان احوالاتین کاظیم خانین «خانیم آدلی» قارداشی قیزی دیلیندن بئله یازیر: عمی مین بوتون حرکاتین یاخیندان دویوب، گؤز آلتینا آلیردیم، دویغولارین هئچ بیلدیرمه دن، سازین{6} گؤتوروب، آستاجا اوزاقلاشدی، اوزاقدان عمیمی گؤزلوردوم، اوبیر سال داش اوسته ایله شیب توفنگین داش اوسته قویوب، سازین باغرینا باسیب دیلندیریب حزین سسی ایله اوخوردی:

بس دی فلک داها چکمم نازییین ـــــ آغلاتمارام اؤردگییین قازییین

گؤیلو خوش اولانا گؤندر سازییین ـــــ منیم گؤیلوم پریشاندی آغلارام

کاظیم خانین، قارداشی قیزی «خانیم» دئییر عمیمین بو سؤزلری بیلمده ائله تاثیرات یاراتدی کی اؤزومو ساخلییانماییب یاخینا گئتدیم، عمی م منی گؤردیکده تئز گؤزلرینین یاشین ایکی الیله سیلدی، آغلیا آغلیا دئدیم، عمی قوربانین اولوم سنده آغلییرسان؟ عمی م دئدی: خانیم گرک گلمییردین، سونرا دئدی اوره ییمه قویولوب، یاشاییشیمین سون گونلریدی، ایسته دیم حیاتلا ویداع لاشام اوره ییم اؤلوب گئدن یولداشلاریما سیخیلیب.

محبوب داداشپور ایدامه ده یازیر: «کاظیم خان سون گونلرده اؤز باخیشیلا هامی دان حلالیت آلیردی وبو داشین ساکین لرینده، بؤیوک بیردویغو سال جو یاراتمیشدیر، قالادا آروادان، کیشی یه، جاوان قیزلاردان اوغلانلارا کیمی هر هانسی سیلاح گؤتورمک باشاریردی، الینه سیلاح آلیب، بیر ایگید تک دؤیوشوردو».

بلی، کاظیم خانلا برابر اونلارجاــ یوزلرجه {7} قهرمان کیشی یا آرواد ــ اوغلان یا قیزاصلانلار دؤیوشسه بئله، یازیق لار اولسون ایندی چوخلارینین حتی آدینی دا بیلمه ییریک، سانکی خود کاظیم خانی تانیمیشیق؟! کاظیم داشینین باشقا ایگید لرین تانییاق، کاظیم خانین آنا یوردو قوشچودا بو قهرماندان بیر ساده هیکل داشی دا گؤرونمور، مگر بو همن کاظیم خان دئییل کی ایللر بویو، روس، اینگیلیس، جیلولوق، سیمیتقو و ریضا خان قارشیسیندا بیرباشی اوجا قهرمان کیمی آیاق اوسته دوروب اجنوی لره باش ایمییر، سونرا گلیب دئییریق جاوانلاریمیز ندن، گؤنئی آمریکانین قهرمانی چه گورانین میدالین بوینولارینا سالیب ، اؤز کؤکی اولمایان اینسانلار کیمی خیاوانلارا چیخیر لار.

دوزگون باخاق، بیز ستتارخانلاریمیزا کاظیم خانلاریمیزا نیله میشیق؟!

قایناقلاریمیز و ایضاح لاریمیز:

ـــــ «افشار تاریخی» میرزا رشید ادیب الشعرا،وعبیدال..فیتنه سی، علی افشار، سهمانلاییب چاپا حاضیرلایانلار،پرویز شهریار افشار، محمود رامیان ـــ عکس و ایضاح نمره 14، 13، 12، شفق 1345

ـــــ «اورمیه، عالم یاندیریجی موحاریبه ده» رحمت ال.. خان معتمد الوزاره، ص 531و532 شیرازه 1379

ـــــ «رضائیه تاریخی» محمد تمدن، ص 20،24. 369، 347و8 تهران 1350 

ـــــ «اورمیه گؤلو و ایسلامی آداسی» بهروز خاماچی،ص 49و60 104تا108 مهدآزادی 1376 

ـــــ «اورمیه تاریخچه سی» رحمت ال..توفیق، ص 131 و... شیرازه 1382 

ـــــ «طبری تاریخی» محمد بن جریر، ترجومه ابوالقاسم پاینده، تهران 1362 

ـــــ «نزهة القلوب» حمدال.. مستوفی، ص 240 تهران 1336

ـــــ «غازانی تاریخی» خواجه رشیدالدین فضل ا.. ص 182 اینگیلیس 1358 ق

ـــــ «کاظیم خان قوشچو» محبوب داداشپور قوشچی، ص 73 ــ 154،5،6، و 167 ــ یاز 1388 

ـــــ «زامان بویونجا اورمیه ــ اورمیه در گذر زمان» حسن انزلی،ص 486،498و9  512،13،14و518 دستان 1384

ـــــ «تاریخ نوشاد»ماللا ایسماعیل سیپهرگؤورچین قالا، ال یازما 1341 ش : بو کیتابین رونوشتی سایین غلامرضا غلامی قوشچی جینابلارینین شخصی آرشیوینده موجود اولارکن اونا ایرجاع اولوندو.

{1}عکسین ایضاحی،سایین محبوب داداشپور قوشچونون «کاظیم خان قوشچو» آدلی کیتابیندان آلینیب،خاطیرلامالیق محبوب داداشپور، کاظیم خانین قارداشی اوغلو و یاخین سیلاحداشلاریندان اولان«داداش بیین» باجیسی اوغلو دیر.

{2}هولا کونین مزارینین هاردا اولدوقینا گؤره ایکی سؤز وار، دئمک اولار بوتون تاریخ یازیچی لاری، اونون تورپاغا تاوشیردیقی یئری ایندیکی ایسلامی آداسیندا یئرله شن شاهی قالاسییلا، کاظیم داشین بیلیب و یازیبلار.

{3} بوقیزیللارین، عتیقه لرین قالیب قولانیدا، بیرینجی دونیا ساواشیندا روس اوردوسو الیله تالاندی. حسن انزلی ماللا ایسماعیل سیپهریندن اولان گؤروشینده بو سورونو سوروشاراق یازیر: تاریخ نوشادین یازیچیسی دفعه لرله منه دئییردی، بیرینجی دونیا ساواشیندا من اؤزوم «ماللا سیپهر» 12یاشیندا اولارکن، گؤردوم روس اوردوسونون عسگرلری قیرخلار داشینا گلیب ، بیر نئچه گون داشدا قالیب آختاریش آپاراندان سونرا، آتلاریلا، ده وه لره، یوهلنمیش اشیاء ایله داشدان یئنیب گئتدیلر...

{4}تاریخ افشار آدلی کیتابین 14 نمره لی عکس و ایضاحیندا گؤورچین قالا کندینه آیئد یازیلیب: بو کند اورمی نین ــ قره باغ انزل ماحالیندا قرار تاپیب، آدی گؤگرچین قالا «گؤورچین» دی، بو کند مرحوم شجاع الدوله نین مولکی دیر و هولاکو قالاسینین اوز به اوزونده یئر له شیب، گؤورچین قالا کندین دن هولاکو قالاسینا اون بئش دیقه یولدور، بو کندین اهالیسی  قدیم زامانلاردان بری، بؤیوک سولطان لاردان فرمانلاری وار، و کیمسه بو کندین آداملاریندان دیوان مالییاتی آلماق حقی یوخدور، نییه کی بو کندین بوتون آداملاری اوزون کئچمیش دن هامیسی گمیچی اولوب، هابئله قیرخلارایله خیرسک قالاسین قوروماق دا چالیشیبلار...

{5}بو گؤروش، کاظیم خانلا، اینگیلیس کونسولی«کاپیتان ِکردین» بیرینجی و سونونجو گؤروشویدور، سونرالار کاظیم خان اینگیلیس کونسولونین گؤروشونه حاضیر اولمور. بو گؤروشه آیئد «تاریخ نوشاد»دا بئله یازیلیب: اینگیلیس کونسولی کاظیم خانا خبر وئرمه دن قوشچو یولوندان داشا ساری گلیرمیش، کاظیم خان اؤز توفنگچی لری واسیطه سی ایله بو مووضوع دان خبر دار اولوب کونسولی داشدا قبول ائلییر، بو گؤروشده کونسول کاظیم خانا اوز توتوب دئییر: ندن ایسماعیل آغادان! تبعییت ائله مییب، اونون فرمانلارین جاماعات طرفیندن یئرینه یئتیر مه ده مانع اولورسان؟         کاظیم خان جاواب وئریر: جیناب کونسول، من بیر اکینچی یم، ایسماعیل آغا منی کؤیشنیمدن کندیمدن ایراق سالیب، او بو یازیق کندی لره جرمه باغلاییب اونلاری تالان ائلیییر، او عمر خانی منیم اوستومه یوگوردوب، ساواش سالیب، یوخسا بونلار منیم گوناهیم ساییلیر؟! کاظیم خان سؤزونون داوامیندا سیمیتقو یا ایشاره ائده رک دئییر، بیر آدام کی قوناق چاغیریب قوناقیین اؤلدورمک نییتینده اولا اونا نئجه آرخالانماق اولار، کونسول باشین آشاغیا سالیب بیر آن فیکیر له شه رق قایئدیب دئییر: کاظیم خان ، سن داشدان آشاغی یا یئنسن سؤز وئریرم، سیمیتقو سیزیندن ایشی اولمایا! نییه کی سیز اینگیلیس دولتینین حیمایه سی آلتیندا اولاجاقسیز!!                                                                   کاظیم خان بو آرادا فرصتدن ایستیفاده ائلییب دئییر: ایه سن کوردلری نجف آباد، قالاسی دووریندن اوزاقلاشدیرسان، منده اوچ گوندن سونرا سنینله شه هره قایئداجایام، کاظیم خانین ساوادی اولما سادا اؤز هوش و ذیکاوتیله، حتی سیاست تؤلکوسو «کاپیتان ِکردی» ده مغلوب ائلییر، نییه کی نجف آباد قالاسی بوتون کند اهالیسی ایله عمر خانین موحاصیره سی آلتیندایدیر و ایه سیمیتقو نین آداملاری بو کنده یول تاپسایدیر لار بوتون کند آداملارین اولدوروب، ائولرین تالان ائلییه جه یدیلر. کاپیتان ِکرد عمر خانین تفنگچی لرین دالیا چکیب، سیمیتقو ایله نقشه سین هماهنگ ائتمک اوچون چهریقه ساری گئدیر و بو آرادا کاظیم خان فورصتدن بهره له نیب، نجف آبادین بوتون اهالیسینی کاظیم داشی یا آپاریر.  ائله «محبوب داداشپور» دا کیتابیندا نجف آباد کندینین قورتولوشونا ایشاره ائده رک، بوتون نجف آباد اهالیسی ایله کاظیم داشیدا یاشییان آداملارین درین سئوینجینه رامآ یازیر، نجف آباد جاماعاتی داشا یئتیشنده بؤیوک بیر جوشقو وسئوینج یاراندی، هامی شادلیق دان گؤزلری دولاراق بیر لیکده بو شعرلری اوخویوردولار:

صف چکر توفنگچی، ساغ سولوندا ـــــ وار نیشان آغامدان، کاظیم قولوندا                                                       ائشیلمیش گول له دن، ائلین یولوندا ـــــ کاظیم خان بؤیکونه قوربان اولایدیم

یاییلیب هر یانا، صوحبتی سؤزو ـــــ داردا قویماز قالا گؤزلویون گؤزو                                                            یوخسولو دویورار، آج قالر اؤزو ـــــ عدالت بؤرکونه قوربان اولایدیم

{6}کاظیم خان الینه سیلاح گؤتوروب، تورپاغینا قارشی مو تجاویزلرله اوزون زامان موباریزه آپارمادان اول، آشیق سازی چالیب اوخویاردی، گؤرنلرین دئدیکینه گؤره آشیق صنعتینی اوستاجاسینا ایفاء ائلییر دی،                             اورنک اولاراق باخین«سپهبد جهنبانینین» خاطیرات کیتابینا، جهانبانی هر ندن اول کاظیم خان دان سؤز آپراراق دئییر: بو آدام کئچمیشده، آذربایجانلی لارین دئییشیجه آشیق ایدیر، آشیق یئرلی چالقی چیلاری دئییر لر بونلار بیر نووع سه تار یا چو گور چالیر لار!  سپهبد جهانبانی سونرا کاظیم داشی دا، کاظیم خانلا اولان گؤروشوندن سؤز آچاراق دئییر: قالادا کاظیم خانین قوناقی اولوب، گئجه نی آی ایشیغیندا دانیشیردیق، کاظیم خان منه ساری باخیب دئدی: بیلیردین من جاوانلیقدا آشیق ایدیم، دئدیم نییه ائشید میشم ، آما ائشیدمک هارا گؤرمک هارا، کاظیم خان آیاغا دوروب، اوداسیندان، آشیق سازینی گتیردی، سازین گؤن دن اولان بندین سول قولوندان آسیب تورکجه اوخوماقا باشلادی، ایستی و کیشی یانا سسی، سازین سسیله قاریشیب جیلوه له نیردی.                                                                                     سپهبد جهانبانی سؤزونون داوامیندا یازیر: «او گئجه آیئن ایشیغیندا آشیق کاظیمین دورومو، گؤلون شپه لری، و آی اولدوزون قاش گؤز آتماسی، منیم اونودولماز خاطیره لریمدن دیر کی همه شه گؤزوم اونونده اولوب و اولاجاق»

{7}سیپهبد جهانبانی، خاطیرات کیتابینین 247 صحیفه سینده کاظیم خانین سیلاح داشلارین 200 آتلی وپیاده یازیب دئییر: کاظیم خانین آداملاری فیشنگین پوکه سین 50 مئتیرلیق مصافه دن نیشان توتوب ووروردیلار، جهانبانی سونرا سرهنگ شیبانی نین دیلیندن یازیر: کاظیم خانین سیلاحداشلاری یئنیلمیین بیر دؤیوشچودیرلر وکاظیم خانا تام علاقه و حرمت بسله ییر لر. البته ماللا ایسماعیل سیپر کاظیم خانین سیلاح داشلارین 300 نفر ساییر، آما هر حالدا سون گؤنلرده کاظیم خانین توفنگچیلری بو رقم لردن چوخ آزیدیر.

نوع مطلب : تاریخ