تبلیغات
Qaynaq - آذربایجان توركجه سی، قیسا صائتلی دیل كیمی
زبان و ادبیات توركی

آذربایجان توركجه سی، قیسا صائتلی دیل كیمی

نویسنده :Qaynaq
تاریخ:سه شنبه 6 دی 1390-09:20 ق.ظ

آذربایجان توركجه سی، قیسا صائتلی دیل كیمی

آذربایجان توركجه‌سی گرامری‌نین سس بیلگیسی بؤلومونده یئر آلان اؤنملی مسئله‌لردن بیری بو دیلده ایشله‌نن صائتلرین سؤیله‌نیشی اولماسیدیر. دیلین فونتیك قورولوشوندا صائتلرین سس اویوشومو (آهنگ قانونو) قدر اهمیته مالیك اولان بو خصوصیت، دیلین عمومی هارمونی سینده، باشقا دیللردن بو دیله گلن آلینما سؤزلرده و بوندان علاوه آذری توركجه سی نین شعر اؤلچولرینده اوزونو چوخ قاباریق شكیلده گؤسترمكده‌دیر.آیدین مسئله‌دیر ، آیری ـ آیری دیللرده صائتلرین سؤیله نیشی اوزون (چكیملی) و قیسا (چكیمسیز) و حتی هم اوزون و هم قیسا دا اولا بیلر. بیر صائتین اوزون یا قیسا سؤیله‌نیشی اولماسی اونون سؤیله‌نیشینده اولان سس دورومونون آز یا چوخ اولدوغو ایله اولچولور. باشقا سؤزله دئسك، صائت آغیزدان بیر چیرپیدا چیخیرسا قیسا، لاكین چكیلیرسه اوزون اولور.

آذربایجان توركجه‌سی اساس اعتبار ایله قیسا صائتلی دیلدیر. بو دیلده هم بوتون صائتلر (ایستر قالین یا اینجه و ایسته‌رسه دوداقلانان یا دوداقلانمایان)، هم ده سؤزلرین قورولوش بؤلوملری اولان هجالار (ایستر بیر سسلی یا نئچه سسلی و ایسترسه ده قاپالی یا آچیق هجالار) بیر پارا استثنالارلا برابر، عمومیتله بیر چیرپیدا  سؤیله‌نیلیر.

صائتلرین قیسا سؤیله‌نیشی یالنیز تورك منشالی سؤزلرده یوخ، حتی بیر چوخ باشقا دیللردن آلینان سؤزلرده‌ده اؤزونو گؤسترمكده‌دیر. بو كیمی آلینما سؤزلرده بیر چوخ حاللاردا صائتلر اؤز اوزون سؤیله‌نیشینی الدن وئریب قیسا سؤیله‌نیش حالی تاپیر. مثال اولاراق فارسجادان آذری توركجه سینه كئچن: آباد ( abad) آدم (adem)  آواره (avare)  آبغوره(abgure)  دوست(dust)  كوسه(kuse)  میخچه (mixce)  ساعت(saet)  و یوزلرله بو كیمی سؤزلر آذری توركجه سینده: آباد ( abad)   آدام (adam)  آوارا (avara)  آبغورا(abgora)  دوست(dost)  كوسا(kosa)  میخچا(mixca)  ساعات (saat) شكلینده سؤیله نیلیر.

البته، فارس دیلی آشاغیدا گؤره‌جگیمیز كیمی هم اوزون و هم قیسا صائتلی دیل اولدوغو اوچون آذری توركجه سیندن بو دیله كئچن سؤزلرده بیر چوخ حاللاردا قیسا صائتلر اوزون صائتلره چئوریلیر. مثال اوچون آذری توركجه سیندن فارسجایا كئچن: چاخماق (caxmaq)  چاپار(capar)  چاتما (catma)  باجاناق(bacanaq)  باجا(baca)   خاتون (xatun) دارغا(darga)  قاشیق(qasiq)  قاتیق(qatiq)   یاراق(yaraq)  كیمی سوزلر فارسجادا :

چخماق (cexmaq)  چاپار (capar)  چاتمه (catme)  باجناق(bacenaq)  باجه(bace)   خاتون (xatun) داروغه (daruge)  قاشق (qasoq)  قاتق (qatoq)  یراق (yeraq)  شكلینده سؤیله‌نیلیر.

آذربایجان توكجه‌سی نین صائتلی دیل اولدوغو بو مسئله نین دیلین فونتیك قورولوشوندا اولدوقجا اؤنملی بئر آلدیغی اوچون اوتوز ایل بوندان اول جنوبی آذربایجاندا نشر ائدیلمیش «مبانی دستور زبان آذربایجان» اثرینده بو مسئله‌یه یئر وئردیگی حالدا، داها سونراكی ایللرده یازیلان دستور كیتابلاریندا مسئله اؤرتولو بوراخیلمیشدیر.

بو گرامر كیتابلاری ایچرسینده نمونه اولاراق اوچ اثردن آد آپارماق یئرلی اولور. نشر تاریخی جهتیندن ایلكین ساییلان و 1368 ـ نجی ایلده تبریز دانشگاهی طرفیندن نشر ائدیلن مرحوم پیرهاشمی‌نین یازدیغی «آذری دیلی نین گرامری» اثریندن مؤلف فایدالاندیغی منبعلرده یوخاریدا آدی گئچن «مبانی دستور زبان آذربایجانی» دان آد آپاردیغی حالدا، یالنیز هجالارین نوعلرینه (هجانین بیر صائت و یا بیر صائت و بیر نئچه صامتدن تشكیل اولدوغونا» اشاره ائتمكله مسئله‌نی توكتمیش و آذری توركجه‌سی‌نین قیسا صائتلی دیل اولدوغونا اساساً اشاره ائتمه‌میشدیر.

ایكینجی اثر، یعنی «معاصر آذری ادبی دیلی» اثرینده حؤرمتلی دوقتور محمدتقی زهتابی، اساساً «مبانی دستور زبان آذربایجانی» نی ظاهراً گؤزدن كئچیرمه‌یی لازم گؤرمه‌میش و بونا گؤره ده كیتابا یازدیغی مفصل كیتابشناسلیق فهرستینده حتی بیر سیرا شعر مجموعه لریندن قایناق كیمی آد آپاردیغی حالدا، بو مأخذدن آد آپارمامیش و بئله‌لیكله ده هجالارین سس قورولوشو جهتیندن نوعلرینی بیر آز داها گئنیش گؤستردیگی حالدا، صائتلرین قیسا سسلی اولدوغو مسئله سینی اؤرتولو بوراخمیشدیر.

اما اوچونجو اثر، یعنی حؤرمتلی اسماعیل هادی نین «تركی هنر است» آدلی آذری توكجه سی گرامرینه اختصاص وئردیگی كیتابیندا، مولف صائتلر بؤلومونده قالین و اینجه صائتلرله اوزون و قیسا صائتلری بیر آنلامدا گؤرموش و بئله‌لیكله ده آذری توركجه سی‌نین قیسا صائتلی و قیسا هجالی دیل اولدوغونو آیدینلاشدیرمامیشدیر. گؤرونور آقای هادی ده اثرینی یازماقدان اول، «مبانی دستور زبان آذربایجانی» یه باش وورماغی لازم سانمامیشدیر.

حالبوكی «مبانی دسنور زبان آذربایجانی» نین بیرینجی جلدینده ایكی یئرده:

1 مقدمه ده، تورك دیللری عمومی خصوصیتلریندن دانیشاركن

2 سسلر بولومونده صائتلرین خصوصیتلریندن بحث ائدركن، بو مسئله نین اوستونده دایانیلمیشدیر.

بو ایكی یئرده وئریلن آچیقلامالارین خلاصه سی بئله دیر. «آذربایجان دیلی، باشقا تورك منشالی دیللر كیمی، قیسا صائتلی بیر دیلدیر. بو دیلین اصیل سؤزلرینده بیر پارا سس حادثه‌لریندن یارانان اوزون صائتلر گؤرونرسه ده، صائتلر ایستر تكلیكده و ایسترسه ده بیر یا نئچه صامتین اشتراكی ایله تشكیل وئردیكلری هجالاردا سؤیاه نیش شكیللری اساساً قیسا دیر»

آذری توركجه سینده اوزون صائتلر اولسا ـ اولماسا اوزونو آلینما سؤزلرده گؤستریركی، بونودا یوخاریدا وئریلن مثاللاردا اولدوغو كیمی بیر چوخ حاللاردا دیل اؤز طبیعی سؤیله‌نیش اوسلوبونا تابع ائدیر.

آذری توركجه‌سی قیسا صائتلی دیل اولدوغو حالدا، عرب و فارس دیللری اوزون و قیسا صائتلی دیللردن ساییلیرلار. بو ایكی دیلده اوچ صائت یعنی «آ» ، «او» ، “ای” اوزون و اوچ صائت یعنی «اَ ، اِ»، «اُ» قیسا سؤیله‌نیشی دیرلر.

صائتلرین سؤیله‌نیشینده (سس هارمونیسینده) اولان بو سئچگینلیك كلمه‌لری تشكیل ائدن هجالارین سؤیله‌نیشینده تاثیر بوراخیر. آذری توركجه‌سینده هجالار ایستر تكجه بیر صائت و یا بیر صائت و بیر نئچه صامتدن یارانیرسا، اونلارین سس اؤلچوسو آشاغی ـ یوخاری عینی دیر. حالبوكی، عرب و فارس دیللرینده اوزون و قیسا صائتلرین اولماسی، بو دیللرده هجالاری اوزون و قیسا هجالار شكلینده اورتایا چیخماسینا سبب اولور.

هجالارین سؤیله‌نیشینده اولان بو سئچگینلیك بو دیللرده شعرین وزن و هارمونیسینده ایكی آیریجا اولچو اوسلوبو اورتایا چیخاریر. آذربایجان توركجه سی سس چكیمی باخیمیندان اوخشار و بیر نوع هجالی دیل اولدوغو حالدا، عرب و فارس دیللری ایكی نوع، اوزون و قیسا هجالی دیللر سیراسیندا دورورلار. بونا گؤره ده شعرین طبیعی اؤلچوسو اذربایجان توركجه‌سینده هجا، لاكین عرب و فارس دیللرینده عروض ایله اویغوندور.

قایناق



نوع مطلب : ادبیات