تبلیغات
Qaynaq - زبان مادری
زبان و ادبیات توركی

زبان مادری

نویسنده :Qaynaq
تاریخ:سه شنبه 15 آذر 1390-08:27 ب.ظ

 زبان مادری

نوشته: دكتر حسین محمدزاده صدیق
 

زبان یك دستگاه به هم پیچیده‌ای است كه میان انسان‌ها تفهیم و تفاهم ایجاد می‌كند. ولی به سبب وجود اسرار خفته و نامكشوف در این دستگاه به هم پیچیده، نمی‌توان تعریف زبان را به «سیستم مفاهمه میان انسان‌ها» محدود كرد. هنوز زود است كه بشر بتواند از این پدیده‌ی طبیعی و اجتماعی تعریفی كامل به دست دهد و با توجه به این كه نصّ آیات قرآنی ناظر بر این است كه زبان سبب تمایز بشر حتی از فرشتگان شده است، ادعای دست‌یابی به تعریفی جامع و كثیرالجهات، امكان‌پذیر نیست. اما در تعریفی از روی دانش مكتسبه، منظور از «زبان» آن است كه بشر در بطن مادر و در ضربان قلب وی آن را فرا می‌گیرد. ساختار زبان در شیارهای مغز جنین سازه‌بندی می‌شود و بنابراین، در میان همه‌ی تعاریف، در تعریف و شناخت آن می‌گوییم: زبان، همان سیستم مفاهمه‌ی جنین با مادر است و به آن «زبان مادری» (Native Language) می‌گوییم كه پس از تولد، نوزاد این پدیده‌ی طبیعی را حالات و كیفیات اجتماعی نیز می‌دهد و آن را تكامل می‌بخشد.

بدین‌گونه اگر زبان را مقوله‌ای عام تلقی كنیم، نخستین شاخه‌ی خاص از آن «زبان مادری یا بومی» است و شاخه‌های دیگر هر كدام تعریف خاص خود را دارد. مثلا، «زبان دوم» (Second Language) آن است كه در كنار زبان مادری و بومی و در زندگی روزمره و در محیط اطراف به گستردگی به هر دلیلی وارد شده باشد مانند فارسی در محیط زندگی قشقاییان در شیراز، و «زبان غیر» (Forigen Language) كه در محیط اطراف بدان تكلم نمی‌شود، مانند فارسی در آذربایجان و یا انگلیسی برای همه‌ی ایرانیان. و «زبان رسمی و اداری» (Official Language/Formal Language)، مانند فارسی برای همه‌ی ایرانیان، بدون توجه به این‌كه برای گروهی «زبان مادری» و برای گروهی دیگر «زبان غیر» باشد. در مقابل و در كنار زبان رسمی، بقیه‌ی زبان‌ها و گویش‌ها، صرف‌نظر از این‌كه نسبت به آن فراتر و یا فروتر باشند، «غیر رسمی و یا غیر اداری» (Unofficial Language/Informal Language) تلقی می‌شوند و در كوران تعامل اجتماعی یك كشور، رنگ باخته و گاه مغلوب به حساب می‌آیند. چنان‌كه زبان تركی و دیگر گویش‌های ایرانی در رژیم شاهنشاهی به چنین وضعی گرفتار آمدند و زبان رسمی و اداری به تدریج به زبان «علمی» و «زبان معیشت» نیز بدل شد و به صورتی خزنده و موذیانه عاملی برای تخریب و تحقیر فرهنگ اقوام غیر فارس گشت؛ چرا كه سیستم حكومتی شاهنشاهی براساس استبداد و مستبد‌محوری و فقدان هرگونه فضیلت و خیرخواهی پی‌ریزی شده بود و این خود یكی از مهم‌ترین دلایل قیام‌ها و شورش‌های قومی بود كه در كنار آرمان‌خواهی دینی، چهار ستون امنیت رژیم را لرزاند.

به همین دلیل در صدر انقلاب، مجلس خبرگان كه تبلور پیشتازان انقلاب و تجلی‌گاه اندیشه‌های مترقی اسلامی بود، اندیشناكی خود را در حفظ و حراست از زبان‌ها و فرهنگ‌های ایرانی در مقابل «زبان رسمی» نشان داد و به انشای اصل 15 پرداخت و همه‌ی دولت‌های آینده را موظف كرد كه بستر گسترده‌ای برای رشد و شكوفایی زبان‌های ایرانی فراهم آورند و آزاد و بلامانع بودن تدریس ادبیات این زبان‌ها را در واحدهای آموزشی و استفاده از آن در رسانه‌ها و مطبوعات را تضمین كنند. خبرگان با وارد كردن این اصل در قانون اساسی نشان دادند كه شدیدا مخالف یكسان‌سازی قومی هستند و آن را نشان واگرایی می‌دانند و هم‌گرایی را تنها در بها دادن به حقوق انسانی تعریف می‌كنند. اصل پانزدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی به آن دلیل از سوی خبرگان تصویب شده است كه آنان می‌دانستند، زبان‌ها نیز همانند انسان‌ها می‌توانند دستخوش قهر و بی‌اعتنایی زورمندان و مستبدان واقع شوند و زخم بردارند و از صحنه‌ی گیتی حذف شوند.

اگر اصل پانزدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران با دقت و ظرافت و بتمامی اجرا شود و در حیات اجتماعی و فرهنگی اقوام ایرانی انطباق یابد، نقش پراهمیتی در ایجاد نشاط و وفاق اجتماعی در میان ایرانیان خواهد داشت. مفاد این اصل ناظر به حقوق فرهنگی و ارزش‌های والای معنوی ایرانیان است و در كنار استفاده‌ی قانونی از خط و زبان رسمی كشور، بهره‌یابی از زبان‌های غیر فارسی ایرانی و تدریس ادبیات آن‌ها در همه‌ی سطوح سیستم تعلیماتی كشور را تضمین كرده است. با توجه به این‌كه وظیفه‌ی اجرای قانون اساسی و انطباق اصول مقدس آن بر زندگی آحاد ملت ایران، منحصرا بر عهده‌ی قوه‌ی مجریه است، از این روی، این دولت است كه باید این تضمین را در خود متجلی سازد و گسترش و توسعه و بهینه‌سازی و آموزش داده‌های گوناگون فرهنگ‌های اقوام ایرانی را، جزء وظایف خود بشمارد.

مردم ایران خالق ارزش‌های مادی و معنوی بسیاری هستند و در همه‌ی آن‌ها حكمت اسلام و پویایی تشیّع متجلی است. زبان تركی یكی از قالب‌های شایسته‌ای است كه ارزش‌های معنوی مسلمانان ایران را در خود حفظ و حراست می‌كند. از سوی دیگر از زاویه‌ی نگرش دانش زبان‌شناسی، زبان تركی یك زبان گسترده ساختار پیوندی (Agglutinative Language) یا پی‌افزوده است كه غور و ژرفاكاوی در آن موجب حیرت زبان‌شناسان جهان گشته است. هم از این روست كه برخی عقیده دارند نخستین زبانی كه بشر بدان سخن گفته، زبان تركی بوده است و بسیاری از واژه‌های مادر در زبان‌های امروز، ریشه‌ی تركی دارد و در واقع تك واژه‌های تركی هستند كه صورت‌های خاص در السنه‌ی دیگر یافته‌اند.

این نظریه كه اغلب از سوی زبان‌شناسان غیر ترك ارائه شده، خود نشانگر اعتبار و اهمیت زبان مادری نیمی از ایرانیان مسلمان است كه در نیم قرن رژیم شاهنشاهی گرفتار طوفان‌های ویرانگر بوده است و در نظام دینی‌ ما، باید فرصت طلایی بازسازی را فراچنگ آورد.