تبلیغات
Qaynaq - اورارتو لوحه‌لری‌ و اونلارین‌ یازیسی
زبان و ادبیات توركی

اورارتو لوحه‌لری‌ و اونلارین‌ یازیسی

نویسنده :Qaynaq
تاریخ:سه شنبه 22 آذر 1390-10:15 ق.ظ

اورارتو لوحه‌لری‌ و اونلارین‌ یازیسی

  یازان: رحمتلیک رضا غفاری   

اورارتو یازیسی‌ آسوری‌ یازیسی‌كیمی‌ اوْلوب‌ آنجاق‌ اوندان‌ ساده‌ و   حرفلری ‌آز اوْلموشدور. دئییلنلره‌ گؤره‌ اورارتولار بو یازینی‌ آسوریلردن‌ اؤیره‌نیب‌ اونو ساده ‌لشدیریب‌،حرف‌لریندن‌ آزالدیب‌ اؤز یازیلاری‌ كیمی‌ اوندان‌ استفاده ‌ائتمیشلر. چونكو اورارتو دیلینده‌ یازیلمیش‌، لاپ ‌اسكی ‌لوحه ‌میلاددان ‌قاباق ‌دوققوزونجو عصره‌ عایددیر و اوندان‌ قاباقكی‌ لوحه‌لر آسوری‌ دیلینده ‌یازیلمیشدیر. اورارتو لوحه‌لری‌نین‌ تاپیلدیغی‌ یئرله‌رینین‌ بیر چوخ ‌حیصه ‌سینده‌ قازینتی ‌ایشلری‌ آپاریلمادیغینا توجه‌ ائتمكله‌ م‌.ق‌ 9ـ نجو عصرده‌ یازیلمیش‌ لوحه‌نین‌ اورارتولارین‌ لاپ‌ اسكی‌ لوحه‌سی‌ قئید ائتمك‌شبهه‌لی‌ اوْلور...

بو سؤزكی‌: احتمالا" «مئنوا»نین‌ «ماننا»یا هجوملاری‌ م‌.ق‌ 9ـ نجو یوز ایللیكده ‌اوز وئرمیش‌ و بو آخینلارین‌ ساییسی‌ ایكی‌دن‌ آز اولمامیشدیر.اورارتو شاهی ‌ماننا تورپاغیندان‌ بیر قالا تیكدیردی‌ (بوگونكو قوْشاچایین‌ یاخینلیغیندا ایندیكی‌ «داش‌تپه‌»،«مشتا») و او یئرده‌ بیر لوحه‌ اوندان‌ قالیر. (162و4) گؤستریركی‌ اورارتولار اوزون‌ مدّت‌ بو تورپاقدا اولمالی‌ و گوجلو حكومت‌،اوردو و اونون‌ سیلاحینی‌ تأمین‌ ائتمك‌ امكانلارینی‌ یاراتماق‌ فرصتینی‌تاپمالی‌ایدیلر یوخسا یولدان‌ یئتیشیب‌ بیر یئرده‌ یوردسالیب‌ اؤزگه‌یه‌ دفعه‌لرله‌هجوم‌ چكمك‌ امكانسیز بیرایش‌دیر بونا گؤره‌ده‌ اورارتولارین‌ ایزینی‌ اوندان‌چوخ‌ قدیم‌ زامانلاردا آراماق‌ گركدیر ایندی‌ بو خلق‌ هجوم‌ چكیب‌ بیر تورپاغی‌آلیر اورادا لوحه‌ یازیب‌ بیزه‌ یادگار قوْیور بللیدیر كی‌ بو خلق‌ لوحه‌ یازماغی‌بیلیر دفعه‌لرله‌ یازیب‌ و بو ایشی‌ یازا ـ یازا اؤیره‌نیبدیر. دئمك‌ اولار م‌.ق‌ 9ـنجو عصره‌ عاید اولان‌ لوحه‌ اورارتولارین‌ لوحه‌لریندن‌ ساییلیر نه‌اینكی‌اونلارین‌ بیرینجی‌ لوحه‌سی‌.

 

بودا بللیدیركی‌ اؤزگه‌نین‌ یازیسینی‌ اؤیره‌نیب‌ اوندان‌ فایدالانان‌ بیر خلق‌، اوْیازینی‌ اؤز دیلی‌ایله‌ اویغونلاشدیرماق‌اوچون‌ اونون‌ تكمیل‌لشمه‌سینده‌چالیشیب‌ اؤز دیلینه‌ مخصوص‌ اولان‌ سس‌لرین‌ حرف‌لرینی‌ اونا آرتیرار.اورارتولار بو یازینی‌ آسورلاردان‌ اؤیرنمیش‌ اولسایدیلار بلكه‌ده‌ اونون‌حرفلرینه‌ آرتیراردیلار هر حالدا بو باره‌ده‌ قطعی‌ نظروئرمك‌ اوْلماز.گله‌جك‌ده‌كی‌ قازینتی‌ ایشلر یانلیشلاری‌ بللندیریب‌ كئرچكلری‌ آیدینلادیب‌اوزه‌ چیخاراجاقدیر.

 

   هله‌لیك‌ 400 لوحه‌ اونلاردان‌ الده‌ ائدیلیبدیر لوحه‌لرده‌ دؤیوش‌ راپورتلاری‌،سارای‌ و عبادتگاه‌ تیكینتی‌لری‌، كانال‌ قازماق‌ باره‌ده‌ شخصی‌ خاطره‌لرو...قئید اوْلونوب‌ بولوحه‌لر میلاددان‌ قاباق‌ دوققوزونجو عصردن‌ یئدینجی‌عصره‌كیمی‌ عاید اوْلور.

 

   اورارتو كتیبه‌لری‌نین‌ اوخونماسینا دوشونوب‌، چالیشماق‌ 1840ـ م‌دان‌باشلانمیشدیر. بو یازینی‌ اوخوماق‌ ایكی‌ دیلده‌ (اورارتو و آسوری‌ دیللرینده‌)یازیلمیش‌ كتیبه‌لرین‌ تاپیلماسی‌ایله‌ آسانلاشدی‌ و مومكون‌ اوْلدو. «قویار»Guyard 1880ـ نجی‌ ایلده‌ و «سئیس‌» Sayce 1894ـ ده‌ اورارتو یازیسینی‌اوخویابیلمیشدیرلر.

 

                    آذربایجانداكی‌ اورارتو كتیبه‌لری‌

 

   تأسف‌كی‌ بؤیوك‌ ائللر مسكنی‌ و چئشیدلی‌ حادثه‌لر مئیدانی‌ اولان‌ آذربایجان‌تورپاقلاریندا قازینتی‌ ایشلری‌ آپاریلمامیشدیر بوناگؤره‌ده‌ بوتون‌ كئچمیشدن‌قالان‌ دیرلی‌ اثرلر بوتورپاقلارین‌ سینه‌سینده‌ قالماقدادیر. ایندییه‌دك‌اوزه‌چیخان‌ اورارتو اثرلریده‌ اتفاقی‌ اولاراق‌ تاپیلمیشدیر البته‌ بعضی‌ خارجی‌قوروللار بیرسیرا ایشلره‌ ال‌ ووروب‌ آز ـ چوخ‌ آددیملار گؤتوروب‌ آنجاق‌ منظم‌اولاراق‌ هئچ‌بیرایش‌ گؤرولمه‌میشدیر.

 

   1ـ بسطام‌ كتیبه‌سی‌: بسطام‌ كتیبه‌سی‌ خوی‌ شهرینه‌ تابع‌اولان‌«قره‌ضیاءالدین‌»ین‌ بسطام‌ كندینده‌ تاپیلمیشدیر. بوكتیبه‌كی‌ اونو آلمانین‌تهرانداكی‌ سفارتینده‌ ایشله‌ینلریندن‌ بیری‌ تاپیبدیر اورارتوخطی‌ایله‌ 16سطرده‌ یازیلمیشدیر.

 

   اسماعیل‌ دیباج‌ بو كتیبه‌نین‌ تاپیلماسیناگؤره‌ یازیر:

 

«ماكی‌ شهرستانی‌نین‌ چایپارماحالی‌نین‌ بسطام‌كندینده‌، داغیلمیش‌ اسكی‌ بیرقالانین‌ قاپیسی‌نین‌ باشیندا، بوْیو 72، ائنی‌ 56 سانتیمئتر، میخی‌ خطی‌ایله‌ 16سطر یازیسی‌ اولان‌ بیرداش‌ كتیبه‌ قالمیشدی‌ تأسف‌له‌ نئچه‌ایل‌ قاباق‌ كسیان‌كندی‌نین‌ یاخینیندا آغ‌چایین‌ اوستونه‌ كؤرپو سالاندا، بوداشدا اوْبیری‌داشلاركیمی‌ كؤرپوده‌ ایشلنمیشدی‌ ایكی‌ایل‌ قاباق‌ بو تاریخی‌ داش‌، كؤرپودن‌چیخاریلیب‌ ایران‌ باستان‌ موزئیینه‌ تاپیشیریلدی‌» و ایندیده‌ همان‌ موزئیده‌ساخلانیلیر.

 

   بوكتیبه‌ (م‌.ق‌ 680ـ646)ـ نجی‌ ایللرده‌ ایكینجی‌ آرگیشتی‌نین‌ اوغلوایكینجی‌ روسانین‌ حؤكموایله‌ یازیلمیشدیر. اونون‌ قیسا ترجمه‌سی‌ بئله‌دیر:

 

      «آرگیشتی‌نین‌ اوغلو اورسا (روسا)بو معبدی‌ خالدی‌ (اورارتو)آللاهینابناائتدی‌. خالدی‌ كؤمه‌یی‌ایله‌ آرگیشتی‌نین‌ اوغلو روسا دانیشیر: بو یئرلربوش‌ایدی‌ بورالاردا هئچ‌بیر تیكینتی‌ تیكیلمه‌میشدی‌ خالدی‌نین‌ حؤكموایله‌بوبنانی‌ دوزلتدیم‌ و بورانی‌ اورسا (روسا)شهری‌ آدلاندیردیم‌. آرگیشتی‌ اوغلوروسا دئییر كیمسه‌ بو یازیلی‌داشی‌ آرادان‌آپارا، و یااونا ضرریئتیره‌، یا اوْنوسیندیرا، خالدی‌ آللاهی‌ اونو هاواتانریسی‌،گونش‌ تانریسی‌ و باشقا تانریلارین‌الی‌ایله‌ یوخ‌ ائدیب‌ آرادان‌ آپاراجاقدیر و گونشین‌ آلتیندااؤزوندن‌ بیرآدساخلایا بیلمه‌یه‌جكدیر.

 

   من‌ آرگیشتی‌ اوغلو روسا، گوجلوشاه‌،«بیااینی‌»(اورارتو) اؤلكه‌سی‌نین‌ شاهی‌،شاهلارشاهی‌، توشپا شهری‌نین‌ بؤیوك‌ شاهی‌یام‌».

 

   پروفسور هینتس‌ بئله‌ گمان‌ ائدیركی‌، قدیم‌كی‌ ماكی‌ (بوگونكو بسطام‌) اصلینده‌روساشهری‌ آدلانارمیش‌.

 

   2ـ سیغین‌ دیل‌ كتیبه‌سی‌: بوكتیبه‌ قاراداغین‌،اهره‌ تابع‌اولان‌ ورزیغان‌قصبه‌سی‌نین‌ بئش‌كیلومئترلییینده‌، اوزوم‌دیل‌ ماحالی‌نین‌، سیغین‌دیل‌كندی‌نین‌ ایكی‌كیلومئترلیینده‌كی‌ «زاغی‌» یا «قیه‌» داغیندادیر.

 

بوْیو 116 و ائنی‌ 57 سانتیمئتر اولان‌ بوكتیبه‌نین‌ اوستونده‌ بیرینجی‌آرگیشتی‌نین‌ اوغلو ایكینجی‌ سردوری‌نین‌ حؤكمو یازیلمیشدیركی‌ 10 سطردن‌عبارتدیر.

 

   كتیبه‌نین‌ ترجمه‌سی‌:

 

      خالدی‌ آللاهی‌نین‌ دؤیوش‌ آراباسی‌ یولا دوشدو

 

      او «پولوآدی‌»(Puluadi)اؤلكه‌سی‌نین‌ شاهی‌ «كادیااونی‌»یه‌

 

      (Kadiauni) آخین‌ ائتدی‌

 

      «پولوآدی‌» داغلیق‌دیر گوجلوخالدی‌نین‌ یاردیمی‌ایله‌

 

      خالدی‌نین‌ قدرتلی‌ دؤیوش‌ آراباسیندا، بوهجومو

 

      آرگیشتی‌نین‌ اوغلو سردوری‌ چكدی‌

 

      سردوری‌ دئییر: من‌ اییرمی‌ایكی‌ قالا آلدیم‌

 

      من‌ بیرگونده‌ قیرخ‌بئش‌ شهری‌ اؤز الیمه‌ كئچیرتدیم‌. «لیپ‌لی‌اونی‌»

 

      شاهلیق‌ شهرینی‌، مستحكم‌ شهری‌ دؤیوشده‌ آلدیم‌.

 

      سردوری‌، بؤیوك‌ و اقتدارلی‌ پادشاه‌

 

      اؤلكه‌لر شاهی‌ بیااینی‌ اؤلكه‌سی‌نین‌ شاهی‌ و توشپاشهری‌نین‌ حاكیمی‌.

 

   بوكتیبه‌نی‌ دكترجواد مشكورتاپیب‌ اونون‌ خبرینی‌ 1330ـ نجوایلین‌ تیرآییندا«دانش‌»درگیسی‌نین‌ 56ـ نجی‌ سایی‌سیندا علم‌ عالمینه‌ چاتدیرمیشدیر.

 

كتیه‌نی‌ ترجمه‌ ائدن‌ بؤیوك‌ گورجو عالیمی‌ «ملیكیشویلی‌»نین‌ دئدییینه‌گؤره‌«پولوآدی‌» جنوبی‌آذربایجانین‌ شمالیندا، بیر تایفانین‌ یاشاییش‌یئری‌ اولان‌داغلیق‌ بیرمنطقه‌دیر. اوْعالیم‌ بومعلوماتی‌ ایكینجی‌ سردوری‌نین‌ یازدیغی‌باشقا بیركتیبه‌دن‌ اله‌ گتیرمیشدیر.

 

   3ـ رازلیق‌ كتیبه‌سی‌: بو كتیبه‌ سرابین‌ شمال‌طرفدن‌ 12 كیلومئترلییینده‌ اولان‌رازلیق‌ منطقه‌سی‌نین‌ آغ‌دیزه‌كندینده‌كی‌ زاغان‌داغیندا بیرسال‌داشین‌ اوستونده‌قازیلمیشدیر. 12 سطرده‌ یازیلمیش‌ بوكتیبه‌نین‌ بوْیو 110 و ائنی‌ 82سانتیمئتردیر. رازلیق‌ كتیبه‌سی‌ بیرینجی‌ روسانین‌ اوغلوایكینجی‌ آرگیشتی‌نین‌(م‌.ق‌680ـ713) حؤكموایله‌ یازیلمیشدیر كتیبه‌نین‌ ترجمه‌سی‌:

 

      «خالدی‌ آللاهی‌نین‌ قدرتی‌ایله‌، آرگیشتی‌ روساهینی‌ دئییر:

 

      من‌ آرهو اؤلكه‌سینه‌ قوْشون‌چكدیم‌، من‌«اوشولو»اؤلكه‌سینی‌ و

 

      بوقواؤلكه‌سینی‌ تصرّف‌ ائتدیم‌.

 

      من‌«مونا»چایینا یئتیشدیم‌ و اورادان‌ قاییتدیم‌.

 

      من‌ «گیردو» و «گیتوهانی‌» و «توایشدو»نوتصرّف‌ ائتدیم‌.

 

      «روتومنی‌»شهرینی‌ آلدیم‌. آلدیغیم‌ اؤلكه‌لری‌، منیم‌ فرمانیمداقالیب‌

 

      منه‌ باج‌ یئتیرمه‌یه‌ مجبور ائتدیم‌.

 

      من‌ اوْنو «آرگیشتی‌ ایردو»(آرگیشتی‌ رعیّتی‌)آدلاندیردیم‌.

 

      بیااینی‌(اورارتو) اؤلكه‌سینی‌ خالدی‌آللاهی‌نین‌قدرتی‌ایله‌

 

      گوجلندیرمك‌ و دوشمن‌ اؤلكه‌لری‌ اطاعته‌ گتیرمك‌اوچون‌،

 

      شاهلارین‌شاهی‌، عالمین‌شاهی‌، توشپاشهری‌نین‌ پادشاهی‌،

 

      آرگیشتی‌ دئییر: كیمسه‌ منیم‌ آدیمی‌ سیلمك‌ ایسته‌یه‌ و یا

 

      بویازی‌یا ضرریئتیره‌ خالدی‌ آللاهلاری‌ «ته‌ای‌شیپا» و «شیوای‌نی‌»

 

      اونو گونشین‌ آلتیندان‌ گؤتورسون‌».

 

   4ـ نشتیبان‌ كتیبه‌سی‌: نشتیبان‌ یا نشت‌ اوغلوكتیبه‌سی‌ «سراب‌»ین‌ «آغمیون‌»بؤلومونه‌ تابع‌ اولان‌ قیرخ‌قیزلار كندینده‌،«نسویون‌»چایی‌نین‌ قیراغینداكی‌«قراكو»دره‌سینده‌دیر. ساوالان‌ اته‌یینده‌ دوران‌ بوداش‌یازی‌ «اورسا»نین‌ اوغلوایكینجی‌ آرگیشتی‌نین‌ زامانیندا یازیلمیشدیر.

 

   13 سطرده‌ میخی‌خطی‌ایله‌ اورارتودیلینده‌ میلاددان‌ قاباق‌ 8ـ نجی‌ عصرده‌یازیلمیش‌ بوكتیبه‌نین‌ بوْیو 106 و ائنی‌ 75 سانتیمئتردیر.

 

   كتیبه‌دن‌ بیرآز اوزاقلاشاندا داش‌معبد گؤرونور داش‌معبدین‌ یانیندا،اورارتوشاهی‌نین‌ آلیب‌، اوْدا چكدییی‌ 21 قالادان‌ بیری‌نین‌ ایزلری‌ بللیدیر.

 

   5ـ داش‌تپه‌ كتیبه‌سی‌: بوكتیبه‌ اورموگؤلونون‌ جنوبوندا، میاندابین‌ 19كیلومئترلییینده‌اولان‌ «تاش‌تپه‌»نین‌ یاخینلیغیندادیر مئنوا زامانیندا یازیلمیش‌بوكتیبه‌نین‌ ایكی‌ بؤیوك‌ پارچاسینی‌ مستر فابربریتانیاموزه‌سینه‌ آپاتدیریب‌ایكی‌پارچاسی‌ هله‌ده‌ اؤزیئرینده‌ قالیر.

 

   6ـ كیلی‌شین‌ كتیبه‌سی‌: اشنویه‌نی‌، راواندوزدان‌ آییران‌ گدییین‌ اورتالاریندا،بیرمئتر اوْن‌بیر سانتیمئتر اوجالیغینداو یئتمیش‌ سانتی‌مئتر ائنینده‌ بیرداش‌گؤرونور. بو داشین‌ اوستونده‌ اورارتوشاهی‌ «ایشپواینی‌»نین‌ حؤكمو، اورارتو وآسوری‌ دیللرینده‌ قازیلمیشدیر. بوشاه‌ اؤزاوغلو مئنوانی‌ شاهلیقدا شریك‌ائتدی‌. اونلارین‌ هرایكیسی‌نین‌ آدی‌ بوكتیبه‌ده‌ یازیلمیشدیر. بوكتیبه‌نی‌ آلمانلی‌شولتز(Shults) تاپیب‌ و انگلیس‌لی‌ راولینسون‌ اونو علم‌ دونیاسینا تانیتدیریبدیر.

 

   كتیبه‌نین‌ خلاصه‌ ترجمه‌سی‌ بوندان‌ عبارتدیر:

 

   «اورارتولارین‌ اؤز آللاهی‌ اولان‌ خالدی‌ آللاهی‌، هرایل‌ اوایكیسی‌نین‌كؤمه‌یینه‌ گلیب‌ دوشمنلرینی‌ اونلارین‌ الیله‌ آرادان‌ آپاریب‌دیر.»

 

   اورارتولارین‌ آذربایجان‌ تورپاقلاریندا حكومت‌ ائتدیكلری‌، بویئرده‌ آز یاچوخ‌زامان‌ قالدیقلاری‌، هله‌لیك‌ بیزه‌ بللی‌ اولماسادا، بو كتیبه‌لر اونلاردان‌قالان‌بیرایزكیمی‌، بورادا اولدوقلارینی‌ گؤسترمكده‌دیر.

 

   اورارتوخلقی‌، آذربایجانین‌ مختلف‌یئرلرینده‌ و بیری‌ ـ بیریندن‌ چوخ‌ اوزاق‌منطقه‌لرده‌، بو یازیلی‌ داشلاردا اؤز وارلیقلاریندان‌ سؤز آچیب‌ گله‌جكلره‌یادگارقویموشلار. بو اوْ دئمك‌دیركی‌ اوْنلار بوتورپاقلاردا، اوزون‌مدّت‌یاشاماسالاردا، بوگونه‌دك‌ دورابیلن‌ اویغون‌ بیرداش‌ آراییب‌ ایسته‌دیكلرینی‌اوْداشدا یازینجا بویئرلرده‌ اوْلوبلار.

 

   اورارتوخلقی‌ آذربایجانین‌ اوْگونكو گونلر بؤیوك‌ حادثه‌لر مئیدانی‌ اوْلدوسونوعكس‌ ائدیر و اورارتو حكومتی‌نین‌، منطقه‌ده‌ ان‌ گوجلو حكومت‌ اوْلدوسونوبیلدیریر. آنجاق‌ تاریخین‌ گؤستردییینه‌گؤره‌ دوشمنلر اوْناغلبه‌ چالاندا، بیرگون‌دینج‌اوْتوروب‌ داشلارقازدیغی‌ بوتورپاقلارا سغینیر بلكه‌ده‌ اوزون‌ زامان‌بورالاردایاشاییر، قالیر.

 

   اورارتوكتیبه‌لری‌نین‌ بیرچوخو هله‌ تورپاقلارآلتیندا گیزلنمیش‌،الده‌اوْلانلارین‌ بیرچوخودا اوخونمامیشدیر.

 

   كتیبه‌لرین‌ بعضی‌سی‌نین‌ آشاغیسیندا و یامتن‌دن‌ ائشیكده‌ بؤیورطرفده‌ وبعضا" هم‌  آشاغیدا همده‌ بؤیورده‌ دامغا وورولموشدور. دامغانین‌ ایچه‌ریسیده‌یازیلی‌ شكلینده‌دیر.

 

   كتیبه‌لرین‌ بعضی‌سینده‌ یازینین‌ آشاغیسیندا ایلان‌شكلی‌ قازیلمیشدیر. من‌گؤردویوم‌ بوكتیبه‌لرین‌ بیرینده‌ بیرباجا قازیلمیشدیر و كتیبه‌نین‌ آشاغیسینداچكیلمیش‌ ایلانین‌ دیلی‌ قازیلمیش‌ باجایاساری‌ اوزانمیشدیر.

 

   شرقی‌آنادولودادا بیرچوخ‌ سایی‌دا اورارتو كتیبه‌لریندن‌ تاپیلمیش‌ و اونلارین‌بیرسیراسی‌ اوخونموشدور. ائلازیق‌ موزئیینده‌ده‌ بوكتیبه‌لردن‌ساخلانیلماقدادیر. نورالدین‌ آردیچ‌ اوغلو یازیر:

 

   «اورارتوشاهلاریندان‌ مئنوواسا عاید پالو و باغین‌ قالالاریندا بیرر قایاكتابه‌سی‌ واردیر. پالو كتابه‌سینده‌ آنلاییریق‌كی‌، اورارتولار هارپوت‌منطقه‌سینه‌«سوپانی‌»(Supani)آدی‌ وئریردیلر و پالودا «سئبیتئریاس‌» (Sebiterias)آدینی‌داشیییردی‌. بوندان‌ باشقا یئنه‌اورارتو شاهلاریندان ‌II ساردوراعاید ایزوْلودا،فرات‌كناریندا یوكسه‌لن‌ بیرقایادا چیوی‌ یازیلی‌ بیركتابه‌ موجوددور. عین‌صورتله‌ IIروساس‌ین‌ كتابه‌سینده‌ مازگرت‌ قالاسیندا گؤرونمكده‌دیر. بوكتابه‌لراوْخونموش‌ و محتویّاتی‌ معلوم‌ اوْلموشدور.»

 
   اورارتو كتیبه‌لرینین‌ الده‌ اولانلارینی‌ ق‌.آ.مئلیكیشویلی‌ روس‌دیلینه‌ چئویریب‌آچیقلامالاری‌ایله‌ بیرلیكده‌ چاپ‌ ائتمیشدیر. مئلیكیشویلی‌ سونرالارتاپیلمیش‌كتیبه‌لرینده‌ نشرائتمه‌سینده‌تشبث‌ گؤسترمیشدیر. آنجاق‌اوْخونمامیش‌ كتیبه‌لرین‌ هله‌ده‌ ساییسی‌ چوْخدور. و هرگون‌اله‌ گلن‌ كتیبه‌لراونون‌ ساییسی‌نی‌ آرتیرماقدادیر.

qaynaq


نوع مطلب : تاریخ